Không thể đánh tráo bản chất của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa

Đây là hướng tiếp cận mới nhằm cụ thể hóa mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội trong tổ chức và đời sống cộng đồng, phù hợp yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, trên không gian mạng đã xuất hiện những cách diễn giải thiếu thiện chí, từ coi đây là một “khẩu hiệu mới”, sự trở lại của cơ chế tập trung, bao cấp, đến nhận định Việt Nam chỉ “đổi tên” các mô hình quản trị hiện đại. Những cách nhìn này phần nào xuất phát từ việc tách đề xuất khỏi bối cảnh phát triển của Việt Nam, đồng nhất mô hình với hình thức tổ chức và chưa đặt nó trong quá trình phát triển nhận thức lý luận của Đảng về chủ nghĩa xã hội. Vì vậy, để đánh giá đúng chủ trương này, trước hết cần làm rõ bản chất, mục tiêu và cơ sở thực tiễn của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa đang được nghiên cứu.

Một trong những quan điểm xuất hiện khá nhiều thời gian gần đây cho rằng xã, phường xã hội chủ nghĩa chỉ là sự thay đổi tên gọi hoặc bổ sung một khẩu hiệu chính trị. Cách nhìn này chưa phản ánh đúng bản chất vấn đề. Mục tiêu nghiên cứu không phải xây dựng thêm cấp chính quyền, thay đổi địa giới hay thiết kế lại bộ máy cơ sở, mà là hình thành một mô hình phát triển, trong đó các giá trị xã hội chủ nghĩa được cụ thể hóa bằng chất lượng quản trị, dịch vụ công và đời sống nhân dân.

Sau 40 năm đổi mới, nhận thức lý luận của Đảng về chủ nghĩa xã hội không ngừng được bổ sung, phát triển, với những trụ cột quan trọng như kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Những giá trị đó chỉ thật sự có sức sống khi được chuyển hóa thành kết quả cụ thể trong đời sống, để người dân có thể trực tiếp cảm nhận và đánh giá. Vì vậy, xã, phường là không gian quan trọng để kiểm chứng hiệu quả của mô hình phát triển: Dân chủ được thể hiện qua sự tham gia của người dân; Nhà nước pháp quyền qua quản trị minh bạch, thủ tục thuận tiện, cán bộ thực thi đúng pháp luật và có trách nhiệm giải trình; định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế qua việc gắn tăng trưởng với tiến bộ, công bằng xã hội và cơ hội phát triển cho mọi người. Do đó, giá trị của mô hình cần được đánh giá bằng những thay đổi thực chất trong đời sống nhân dân, thay vì chỉ từ tên gọi hay cách diễn đạt.

Một luận điệu xuyên tạc khác là gắn đề xuất xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa với cơ chế quản lý tập trung, bao cấp trước đổi mới; từ đó cho rằng, Việt Nam đang “đi ngược” tiến trình cải cách. Cách nhìn này đã đồng nhất hai mô hình thuộc những giai đoạn phát triển hoàn toàn khác nhau, bỏ qua những đổi mới căn bản trong tư duy lý luận và thực tiễn phát triển của đất nước.

Thực hiện đường lối đổi mới, Việt Nam đã chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, từng bước hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế, đồng thời gắn tăng trưởng với tiến bộ và công bằng xã hội. Vì vậy, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh hiện nay không phải là trở lại phương thức quản lý cũ, mà là tiếp tục đổi mới quản trị cơ sở theo hướng hiện đại, lấy người dân làm trung tâm và đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên số.

Những nội dung được đặt ra cho mô hình mới, như chính quyền số, quản trị dựa trên dữ liệu, cải cách thủ tục hành chính, dịch vụ công trực tuyến, phát triển kinh tế số, xã hội số, xây dựng cộng đồng xanh, an toàn, văn minh và đánh giá bằng mức độ hài lòng của người dân đều cho thấy rõ định hướng đó. Đây là cách quản trị dựa trên kết quả, đề cao chất lượng phục vụ và trách nhiệm giải trình, khác căn bản với cơ chế quản lý mệnh lệnh, bao cấp trước đây.

Đáng chú ý, mô hình được định hướng nghiên cứu, thí điểm, tổng kết thực tiễn và hoàn thiện trước khi nhân rộng. Cách tiếp cận này phù hợp phương pháp đổi mới dựa trên thực tiễn, coi thực tiễn là cơ sở kiểm nghiệm và hoàn thiện chính sách. Do đó, đồng nhất xã, phường xã hội chủ nghĩa với cơ chế bao cấp không chỉ thiếu cơ sở thực tiễn, mà còn bỏ qua quá trình đổi mới tư duy quản trị của Việt Nam trong nhiều thập niên qua.

Ngoài ra, còn xuất hiện luận điệu cho rằng, các nội dung như chính quyền số, phát triển xanh, cộng đồng thông minh, chỉ số hạnh phúc hay quản trị dựa trên dữ liệu vốn đã được nhiều quốc gia áp dụng; vì vậy, việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa thực chất chỉ là “đổi nhãn” cho các mô hình phương Tây. Nhận định này thực chất đã đánh đồng giữa việc tiếp thu thành tựu chung của nhân loại với sao chép mô hình phát triển.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp lần thứ tư, không một quốc gia nào có thể phát triển bằng cách khép kín trước những thành tựu về khoa học-công nghệ và quản trị hiện đại. Việc nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế là yêu cầu khách quan đối với mọi nền quản trị. Điều quan trọng là học hỏi như thế nào, lựa chọn điều gì và vận dụng ra sao để phù hợp điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia. Lịch sử phát triển thế giới cũng cho thấy, hầu hết các quốc gia thành công đều biết chắt lọc tinh hoa của nhân loại, không sao chép nguyên trạng mô hình của bất kỳ nước nào, mà điều chỉnh, sáng tạo và hoàn thiện thể chế trên cơ sở đặc điểm lịch sử, văn hóa, trình độ phát triển và mục tiêu của mình. Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật đó.

Đối với mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, việc tiếp cận các phương thức quản trị tiên tiến, như chuyển đổi số, quản trị thông minh hay đánh giá bằng dữ liệu không làm thay đổi bản chất của mục tiêu phát triển. Những công cụ ấy chỉ là phương tiện để nâng cao hiệu quả quản trị. Điều tạo nên đặc trưng của mô hình nằm ở hệ giá trị dẫn dắt quá trình phát triển.

Nếu nhiều mô hình quản trị hiện đại trên thế giới chủ yếu hướng tới nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền hoặc năng lực cạnh tranh của đô thị, thì xã, phường xã hội chủ nghĩa còn đặt trọng tâm vào yêu cầu phát triển bao trùm, bảo đảm công bằng xã hội, chăm lo an sinh, phát huy dân chủ, xây dựng cộng đồng đoàn kết và lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách. Thành công của một xã hay một phường không chỉ được đánh giá bằng tốc độ tăng trưởng hay số lượng dự án đầu tư, mà còn thể hiện thông qua việc người dân có được hưởng môi trường sống tốt hơn, tiếp cận các dịch vụ thiết yếu thuận lợi hơn, có nhiều cơ hội phát triển hơn và cảm nhận rõ hơn chất lượng cuộc sống của mình.

Chính vì vậy, sẽ là phiến diện nếu chỉ nhìn thấy một số công cụ quản trị tương đồng rồi kết luận rằng, Việt Nam đang sao chép mô hình phương Tây. Trong quản trị hiện đại, nhiều phương pháp và công nghệ mang tính phổ quát, nhưng mục tiêu phát triển, hệ giá trị và cách thức tổ chức thực hiện lại phản ánh lựa chọn riêng của từng quốc gia. Điều Việt Nam hướng tới không phải là sao chép một mô hình có sẵn, mà là xây dựng một mô hình phát triển phù hợp điều kiện đất nước, tiếp nhận có chọn lọc thành tựu chung của nhân loại để phục vụ mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội.