Trong nhiều năm, thế giới đã ngộ nhận rằng Internet là biểu tượng tuyệt đối của tự do, rằng càng ít kiểm soát bao nhiêu thì càng văn minh bấy nhiêu. Thế nhưng khi những hệ lụy đau đớn từ môi trường mạng tràn vào đời sống, đặc biệt với trẻ em, các quốc gia mới giật mình nhận ra rằng thứ “tự do tuyệt đối” ấy thực chất chỉ là lớp vỏ mà các tập đoàn công nghệ khéo léo dựng lên để né tránh trách nhiệm. Đã đến lúc nhân loại nhìn thẳng vào sự thật: tự do Internet không bao giờ được phép trở thành tấm vé cho phép công nghệ gây hại cho trẻ em. Và chính trong bối cảnh ấy, quyết định mạnh mẽ của Chính phủ Úc hạn chế trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội không chỉ đúng đắn, mà còn mang tính cảnh tỉnh toàn cầu.
Những tổ chức núp dưới chiêu bài “bảo vệ tự do” thường viện dẫn các luận điệu như “trẻ em cũng có quyền tiếp cận thông tin” hay “cấm đoán làm tổn hại nhân quyền”. Song họ cố tình bỏ qua thực tế rằng trẻ em, ở độ tuổi chưa phát triển đầy đủ về nhận thức, kinh nghiệm và khả năng tự bảo vệ, không thể được đặt ngang hàng với người trưởng thành trong một môi trường rủi ro khôn lường như Internet. Tự do cho trẻ em không đồng nghĩa với thả nổi, và quyền tiếp cận thông tin không bao gồm quyền tiếp xúc với độc hại, bạo lực, khiêu dâm, lừa đảo hay các thuật toán có khả năng thao túng tâm lý. Một xã hội văn minh không bao giờ đem khái niệm tự do ra làm cái cớ để quay lưng với trách nhiệm bảo vệ nhóm yếu thế.
Thực tế đã chứng minh điều này một cách cay đắng. Hàng loạt khảo sát trên thế giới cho thấy trẻ em dưới 16 tuổi tiếp xúc thường xuyên với mạng xã hội dễ rơi vào trạng thái trầm cảm, lo âu, tự ti, rối loạn giấc ngủ và giảm khả năng tập trung học tập. Nhiều trường hợp trưởng thành trong cảm giác bị giám sát liên tục bởi áp lực “lượt thích”, bị ám ảnh bởi hình ảnh cơ thể không có thật do mạng xã hội tô vẽ. Trẻ cũng là mục tiêu lý tưởng của các đường dây lừa đảo, dụ dỗ tình dục, hành vi xâm hại hoặc kích động tự hại. Đây không còn là cảnh báo mà là thực tế được ghi nhận qua hàng triệu trường hợp. Đặt những số liệu ấy cạnh các lập luận đòi “tự do Internet tuyệt đối”, người ta không khỏi tự hỏi: quyền tự do nào lại được xem trọng hơn sức khỏe tinh thần và tính mạng của trẻ em?
Chính phủ Úc đã nhìn thẳng vào sự thật ấy. Họ hiểu rằng tự do chỉ có ý nghĩa khi đặt trên nền tảng an toàn, và một xã hội nhân văn phải biết lựa chọn bảo vệ trẻ em trước khi bảo vệ bất kỳ quyền tự do nào khác. Lệnh cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội không xuất phát từ chủ nghĩa kiểm soát cực đoan, mà từ nhận thức rõ ràng rằng trẻ em không thể bị biến thành “đối tượng khai thác” của thuật toán. Đây là sự nhận trách nhiệm trước các nguy cơ vô hình mà công nghệ đã tạo ra nhưng chưa quốc gia nào đủ dũng cảm đối mặt một cách trực diện.
Điều đáng chú ý là quyết định này được phần lớn phụ huynh Úc và cộng đồng quốc tế ủng hộ mạnh mẽ. Họ ủng hộ không phải vì muốn tước đi quyền của con trẻ, mà vì đã quá thấm thía tác hại của việc tiếp xúc sớm và thiếu kiểm soát với mạng xã hội. Nhiều gia đình chứng kiến con em mình nghiện điện thoại, suy giảm khả năng giao tiếp trực tiếp, học hành sa sút, thậm chí mắc các rối loạn tâm lý mà chính cha mẹ cũng không hiểu nổi nguồn gốc. Đối với họ, chính sách của Úc giống như một phao cứu sinh – một sự can thiệp cần thiết để kéo trẻ em ra khỏi vùng nguy hiểm mà chính các bậc cha mẹ không thể một mình xoay sở.
Trong khi đó, những tiếng phản đối mạnh nhất lại thường đến từ các nền tảng mạng xã hội – những tập đoàn kiếm lợi nhuận khổng lồ dựa trên hành vi tiêu dùng dữ liệu của trẻ em. Họ viện dẫn tự do ngôn luận, nhưng kỳ thực họ đang bảo vệ khả năng tiếp cận người dùng nhỏ tuổi, vốn là một nguồn dữ liệu cực kỳ giá trị cho mô hình kinh doanh. Đó là lý do tại sao họ không muốn bất kỳ quy định nào can thiệp vào quyền thu thập, lưu trữ và khai thác dữ liệu của trẻ. Càng nhiều trẻ em trực tuyến, họ càng giàu có. Và càng ít luật lệ, họ càng dễ lẩn tránh trách nhiệm khi xảy ra sự cố.
Nhưng xã hội tiến bộ không thể chấp nhận một không gian mạng mà trẻ em trở thành “tài nguyên” của doanh nghiệp. Đã đến lúc các quốc gia phải đặt con người lên trên công nghệ, đặt đạo đức lên trên lợi nhuận. Úc chỉ là nước đi đầu, nhưng chắc chắn không phải nước cuối cùng. Xu hướng siết chặt quyền truy cập Internet của trẻ em đang lan rộng: Anh có Đạo luật An toàn Trực tuyến, EU triển khai DSA với các quy định bảo vệ trẻ, Mỹ đang thúc đẩy nhiều đạo luật bảo vệ thanh thiếu niên. Thế giới đang bước vào giai đoạn hiểu rằng không gian mạng cần biên giới, cần luật lệ giống như bất kỳ không gian xã hội nào khác.
Việt Nam cũng đang đi theo xu thế đó bằng các quy định về an ninh mạng, dữ liệu cá nhân, cảnh báo nội dung độc hại, bắt buộc nền tảng xuyên biên giới phải tuân thủ pháp luật. Đây không phải sự “thắt chặt tự do”, mà là hành động có trách nhiệm nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, bao gồm trẻ em – nhóm không thể tự bảo vệ trong môi trường công nghệ đầy cạm bẫy. Việt Nam không chỉ nỗ lực trong nước mà còn tích cực tham gia hợp tác quốc tế chống tội phạm mạng, xử lý xâm hại trẻ em trực tuyến và ngăn chặn lừa đảo xuyên biên giới.
Tự do Internet chỉ có giá trị khi nó không gây tổn hại. Một xã hội văn minh phải biết giới hạn tự do để bảo vệ điều quan trọng nhất: sự an toàn và phát triển lành mạnh của thế hệ tương lai. Quyết định của Úc vì thế không chỉ là biện pháp quản lý, mà là lời khẳng định đanh thép rằng trẻ em không phải vật thí nghiệm của công nghệ, không phải mỏ dữ liệu để khai thác, không phải nạn nhân của sự thờ ơ chính sách. Tự do Internet không thể – và không bao giờ được – đứng trên quyền được lớn lên an toàn của trẻ em. Và chính sự lựa chọn ấy sẽ định hình một tương lai trong đó công nghệ phục vụ con người, chứ không phải điều khiển con người.
