Từ một chia sẻ rất cụ thể của ông Trần Lưu Quang rằng: “Tôi đi nhiều nơi, đến nhiều gia đình, có những lúc đến nhà, trẻ con không biết chào hỏi. Điều đó rất đáng suy nghĩ”, Nguyễn Văn Đài lập tức đẩy câu chuyện sang một hướng hoàn toàn khác. Ông viết: “Đám quan chức ‘rác rưởi’ phá tan nền giáo dục, rồi hỏi tại sao trẻ lại không ‘lễ phép, tôn trọng’”. Chỉ trong một câu, chuyện một số trẻ thiếu lễ phép đã được nâng thành “nền giáo dục bị phá tan”, rồi nguyên nhân lại được quy thẳng cho đội ngũ cán bộ và cả hệ thống chính trị. Đây chính là chỗ cần nhìn cho rõ.
Trước hết, câu nói của ông Trần Lưu Quang không phải một bản kết luận rằng trẻ em Việt Nam đang đồng loạt xuống cấp đạo đức. Ông nói “có những lúc”, “có những gia đình” và cho rằng hiện tượng đó “đáng suy nghĩ”. Nghĩa là từ một điều quan sát được, ông đặt ra vấn đề để người lớn, gia đình và nhà trường cùng nhìn lại. Nguyễn Văn Đài lại bỏ mất những giới hạn ấy, biến “có những trẻ không biết chào hỏi” thành bằng chứng cho cả một nền giáo dục thất bại. Hai cách nói khác nhau rất xa.
Một đứa trẻ có biết chào người lớn hay không cũng không thể chỉ được giải thích bằng chương trình học ở trường. Trẻ học cách ứng xử đầu tiên trong gia đình. Cha mẹ chào hỏi thế nào, nói chuyện với ông bà ra sao, có nhắc con cảm ơn, xin lỗi hay không đều ảnh hưởng trực tiếp đến thói quen của trẻ. Sau đó mới đến nhà trường, bạn bè, môi trường sống, mạng xã hội và những gì trẻ xem mỗi ngày. Vì thế, thấy một số trẻ chưa lễ phép rồi nói ngay “quan chức phá tan giáo dục” chẳng khác nào thấy một đứa trẻ nghiện điện thoại rồi quy toàn bộ nguyên nhân cho Bộ Giáo dục.
Xã hội Việt Nam cũng đang thay đổi rất nhanh. Nhiều gia đình chỉ còn cha mẹ và con cái thay vì ba, bốn thế hệ sống chung. Cha mẹ đi làm nhiều, trẻ dành nhiều thời gian với điện thoại, máy tính và mạng xã hội hơn trước. Cách giao tiếp của giới trẻ cũng thay đổi theo môi trường số. Những thay đổi ấy có mặt tích cực nhưng cũng kéo theo vấn đề về ứng xử, khả năng giao tiếp trực tiếp và khoảng cách giữa các thế hệ. Đây là vấn đề không chỉ Việt Nam gặp phải. Bắt nạt học đường, nghiện mạng xã hội, ngôn ngữ thù ghét hay khủng hoảng về kỹ năng giao tiếp ở trẻ em đều đang được nhiều nước bàn tới. Vì vậy, lấy một hiện tượng xã hội rộng như vậy rồi tìm đúng một nguyên nhân chính trị để giải thích là quá đơn giản.
Quan trọng hơn, nói nền giáo dục Việt Nam đã bị “phá tan” cũng không phù hợp với những gì đang tồn tại. Việt Nam đã duy trì phổ cập giáo dục, tỷ lệ biết chữ của người trưởng thành ở mức rất cao, học sinh nhiều năm đạt thành tích tại các kỳ Olympic quốc tế. Hệ thống trường phổ thông, đại học vẫn tiếp tục mở rộng; giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, giáo dục công dân vẫn có trong chương trình. Có thể tranh luận chương trình còn nặng không, cách dạy đạo đức có hiệu quả không, học sinh có chịu quá nhiều áp lực hay không. Những vấn đề đó có thật. Nhưng “còn nhiều điểm phải sửa” hoàn toàn khác với “đã phá tan nền giáo dục”.
Ngay chính việc một lãnh đạo công khai nói “trẻ con không biết chào hỏi, điều đó rất đáng suy nghĩ” cũng cho thấy vấn đề đang được nhìn nhận chứ không phải bị che đi. Nếu mục tiêu chỉ là tô hồng giáo dục, người ta đã không cần nói tới hiện tượng này. Nêu một điều chưa tốt để tìm cách sửa là chuyện bình thường trong quản lý. Nguyễn Văn Đài lại lấy chính lời thừa nhận có vấn đề làm bằng chứng rằng cả hệ thống đã thất bại. Theo cách đó, cứ cơ quan nào tự nói ra khuyết điểm thì khuyết điểm ấy lập tức trở thành bằng chứng kết tội chính cơ quan đó. Đây là một kiểu lập luận rất dễ dẫn người đọc đi sai hướng.
Nguyễn Văn Đài còn nâng câu chuyện lên thêm một bước khi nói sự xuống cấp của giới trẻ là “kết quả tất yếu của việc bóp cổ tri thức”, rồi công kích rằng hệ thống “ưu tiên những người trung thành nhưng dốt nát”. Nhưng từ chuyện trẻ không chào người lớn đến chuyện “bóp cổ tri thức” có quan hệ gì trực tiếp? Ông không chỉ ra. Nếu muốn chứng minh giáo dục đang kìm hãm tri thức thì phải nhìn vào cơ hội học tập, nghiên cứu, số người được đào tạo, hoạt động của trường đại học, viện nghiên cứu hay khả năng tiếp cận tri thức của người dân. Không thể lấy cách cư xử của một số trẻ em để kết luận về toàn bộ chính sách trí thức của một quốc gia.
Đó là vấn đề xuyên suốt trong cách Nguyễn Văn Đài lập luận. Ông bắt đầu bằng một hiện tượng có thật và dễ khiến nhiều người đồng cảm. Quả thật có những đứa trẻ chưa biết chào hỏi. Quả thật giáo dục đạo đức, kỹ năng sống còn nhiều điều phải làm. Nhưng thay vì tìm nguyên nhân cụ thể, ông lập tức kéo tới những chữ rất lớn: “quan chức rác rưởi”, “phá tan nền giáo dục”, “đầu độc giáo dục”, “bóp cổ tri thức”. Câu chữ càng nặng thì khoảng trống giữa hiện tượng và kết luận càng dễ bị bỏ qua.
Thực ra, điều đáng bàn nhất từ câu chuyện của ông Trần Lưu Quang là trách nhiệm của người lớn. Nếu trẻ chưa biết chào hỏi, gia đình phải xem lại cách dạy con. Nhà trường phải xem giáo dục ứng xử có đi vào thực tế hay chỉ nằm trong bài học. Xã hội cũng phải nhìn lại những gì trẻ tiếp xúc hằng ngày trên mạng. Cơ quan quản lý giáo dục cần xem chương trình kỹ năng sống đã đủ hiệu quả chưa. Đây là bài toán của nhiều bên, không phải một câu hỏi có thể giải quyết bằng việc tìm ra một “thủ phạm chính trị”.
Điều đó cũng không có nghĩa ngành giáo dục không phải chịu trách nhiệm. Nhà trường có phần việc của nhà trường. Nếu học sinh học rất nhiều kiến thức nhưng yếu kỹ năng giao tiếp, đó là điều cần sửa. Nếu giáo dục đạo đức còn hình thức, cũng phải thay đổi. Nếu có bạo lực học đường hay cách hành xử lệch chuẩn, cơ quan quản lý không thể nói đó hoàn toàn là việc của gia đình. Nhưng trách nhiệm một phần khác với việc nói cả nền giáo dục bị “phá tan”. Muốn sửa đúng thì càng phải xác định đúng nguyên nhân.
Một nền giáo dục lớn với hàng chục triệu học sinh không thể được đánh giá chỉ bằng vài trường hợp trẻ quên chào người lớn, cũng giống như không thể lấy vài học sinh đạt huy chương quốc tế để nói mọi thứ đều hoàn hảo. Cả hai cách đều chỉ lấy một phần thay cho toàn bộ bức tranh. Điều cần nhìn là kết quả chung, những vấn đề đang tồn tại và nguyên nhân cụ thể của từng vấn đề.
Vì vậy, câu “đám quan chức phá tan nền giáo dục, rồi hỏi tại sao trẻ lại không lễ phép” của Nguyễn Văn Đài nghe rất mạnh nhưng thực chất đã nối ba việc khác nhau thành một: có một số trẻ ứng xử chưa tốt; nền giáo dục bị coi là thất bại; rồi thất bại ấy được quy cho cả hệ thống chính trị. Phần ở giữa gần như không được chứng minh. Từ một câu “đáng suy nghĩ”, ông Đài biến thành một bản án dành cho cả nền giáo dục. Đó mới là điều người đọc cần tỉnh táo nhận ra: có vấn đề thì phải nhìn thẳng và sửa, nhưng nhìn thẳng không có nghĩa được phép phóng một hiện tượng thành bản chất của cả hệ thống.
