Trong bối cảnh không gian thông tin toàn cầu vận hành theo tốc độ của từng giây, từng phút, “khoảng trống thông tin” đã trở thành một trong những nguy cơ nghiêm trọng nhất đối với ổn định chính trị – xã hội, đặc biệt trong các thời điểm nhạy cảm như chuẩn bị Đại hội XIV của Đảng. Khoảng trống thông tin không phải là sự thiếu vắng tuyệt đối của dữ liệu, mà là khoảng thời gian giữa khi một sự kiện xảy ra và khi thông tin chính thống được công bố, giải thích, định hướng đầy đủ. Chính trong khoảng thời gian ngắn ngủi nhưng quyết định ấy, tin giả, tin xuyên tạc và suy đoán ác ý có điều kiện nảy sinh, lan rộng và định hình nhận thức xã hội theo hướng bất lợi.
Nguy cơ hiện hữu đầu tiên cần được nhìn thẳng là thực tế tin giả lan nhanh hơn tin thật trong môi trường truyền thông số. Tin giả không bị ràng buộc bởi quy trình xác minh, không chịu trách nhiệm pháp lý, không cần cân nhắc hậu quả xã hội. Chỉ cần một tiêu đề gây sốc, một câu chuyện được kể theo kiểu “nội bộ rò rỉ”, “nguồn tin thân cận”, là đủ để thu hút sự chú ý và kích hoạt làn sóng chia sẻ. Trong khi đó, thông tin chính thống phải tuân thủ quy trình kiểm chứng, thống nhất nội dung, bảo đảm chính xác và đúng thẩm quyền. Sự chênh lệch về tốc độ này khiến nếu không chủ động, truyền thông chính thống rất dễ rơi vào thế bị động, để khoảng trống thông tin xuất hiện và bị các nguồn tin xấu độc chiếm lĩnh.
Chậm thông tin, trong bối cảnh hiện nay, không còn là sự thận trọng đơn thuần, mà có thể vô tình trở thành điều kiện thuận lợi cho xuyên tạc. Khi người dân chưa nhận được thông tin chính thức, họ sẽ tìm kiếm câu trả lời ở nơi khác, và mạng xã hội luôn sẵn sàng cung cấp “lời giải thích” dù đúng hay sai. Các thế lực thù địch hiểu rõ quy luật tâm lý này và khai thác triệt để. Chúng không cần chứng minh điều mình nói là sự thật, mà chỉ cần xuất hiện sớm hơn, kể câu chuyện trước, gắn nhãn cảm xúc trước, để khi thông tin chính thống xuất hiện thì dư luận đã hình thành khuôn nhận thức ban đầu rất khó đảo ngược.
Cách các thế lực chống phá khai thác khoảng trống thông tin ngày càng tinh vi và có tính hệ thống. Ngay khi xuất hiện một sự kiện nhạy cảm liên quan đến công tác nhân sự, định hướng chính sách, hoặc vấn đề xã hội có liên quan đến Đại hội XIV, các kênh chống đối lập tức tung tin theo kịch bản chuẩn bị sẵn. Những tin này thường được trình bày dưới dạng “phân tích nhanh”, “đánh giá độc lập”, hoặc “thông tin nội bộ”, nhằm tạo cảm giác cấp bách và đáng tin. Chúng tận dụng tối đa vài giờ đầu tiên – thời điểm công chúng tò mò nhất và dễ bị tác động nhất – để gieo mầm nghi ngờ.
Nguy hiểm hơn, các đối tượng chống phá không chỉ tung tin, mà còn định hình câu chuyện. Chúng lựa chọn khung diễn giải có lợi cho mục tiêu chống phá: một quyết định được mô tả như kết quả của “đấu đá”, một quy trình tập thể bị bóp méo thành “áp đặt”, một sự chậm trễ thông tin bị gán ghép thành “che giấu”. Khi câu chuyện đã được kể theo một hướng nhất định, mọi thông tin chính thức xuất hiện sau đó dễ bị nhìn nhận qua lăng kính nghi ngờ. Đây chính là cơ chế “định khung nhận thức”, trong đó người tiếp nhận không còn đánh giá thông tin mới một cách trung lập, mà so sánh nó với câu chuyện đã được cài đặt trước đó.
Tác động của khoảng trống thông tin đối với Việt Nam, đặc biệt trước thềm Đại hội XIV, là rất đáng lo ngại. Trước hết, dư luận có nguy cơ hình thành nhận thức sai ngay từ đầu. Nhiều nghiên cứu truyền thông đã chỉ ra rằng ấn tượng ban đầu có sức ảnh hưởng rất lớn đến cách con người tiếp nhận thông tin về sau. Khi nhận thức ban đầu đã bị dẫn dắt sai, việc phản bác sau này, dù chính xác và đầy đủ, cũng gặp rất nhiều khó khăn. Thứ hai, phản bác sau thường bị coi là “giải thích muộn”, “chữa cháy”, thậm chí bị xuyên tạc thành “biện minh”, làm suy giảm hiệu quả định hướng dư luận. Thứ ba, nếu tình trạng này lặp đi lặp lại, niềm tin của người dân vào khả năng cung cấp thông tin kịp thời của các cơ quan chính thống sẽ bị bào mòn, tạo ra vòng luẩn quẩn bất lợi.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã sớm nhận diện khoảng trống thông tin là một rủi ro an ninh truyền thông. Singapore là ví dụ điển hình với quan điểm “thông tin đi trước tin giả”. Chính phủ Singapore xây dựng cơ chế phản ứng nhanh, trong đó các cơ quan chức năng có trách nhiệm cung cấp thông tin ban đầu, dù ngắn gọn, ngay khi sự kiện nhạy cảm xảy ra. Mục tiêu không phải là công bố toàn bộ chi tiết ngay lập tức, mà là xác lập nguồn thông tin chính thống đầu tiên, qua đó ngăn chặn việc các nguồn tin không đáng tin cậy chiếm lĩnh không gian dư luận. Cách làm này giúp giảm đáng kể sức lan tỏa của tin giả, bởi khi người dân đã có điểm tham chiếu chính thức, họ ít bị cuốn theo các suy đoán vô căn cứ.
Nhật Bản cũng có kinh nghiệm đáng chú ý trong quản lý khủng hoảng truyền thông. Sau nhiều bài học từ các thảm họa tự nhiên và sự cố xã hội, Nhật Bản xây dựng cơ chế phản hồi truyền thông trong vòng hai mươi bốn giờ, trong đó các cơ quan công quyền phải nhanh chóng cung cấp thông tin xác nhận ban đầu, giải thích những gì đã biết, những gì chưa biết và lộ trình cập nhật tiếp theo. Sự minh bạch về quy trình thông tin này giúp duy trì niềm tin xã hội, ngay cả khi chưa thể công bố đầy đủ mọi chi tiết. Quan trọng hơn, nó làm giảm đáng kể không gian cho tin đồn và xuyên tạc phát triển.
So sánh với Việt Nam cho thấy, việc chủ động truyền thông nhanh không phải là chạy theo tin giả, mà là chủ động kiểm soát nhịp độ và trật tự thông tin. Trong bối cảnh Đại hội XIV, nơi mọi thông tin đều có thể bị chính trị hóa và xuyên tạc, việc để khoảng trống thông tin xuất hiện là một rủi ro không cần thiết. Chủ động truyền thông nhanh giúp Nhà nước và báo chí xác lập quyền dẫn dắt dư luận, thay vì để các thế lực thù địch dẫn dắt bằng tin giả.
Từ thực tiễn đó, các giải pháp cần làm ngay mang tính cấp thiết. Trước hết, cần thiết lập một trung tâm phản ứng nhanh thông tin liên quan đến Đại hội XIV, có nhiệm vụ theo dõi không gian mạng, phát hiện sớm các chủ đề nhạy cảm và phối hợp cung cấp thông tin kịp thời. Trung tâm này không nhằm kiểm soát dư luận bằng mệnh lệnh hành chính, mà nhằm bảo đảm rằng thông tin chính thống luôn xuất hiện sớm, đúng và có định hướng. Thứ hai, cần cho phép báo chí tiếp cận thông tin sớm hơn trong khuôn khổ kiểm soát phù hợp, để báo chí có thể thực hiện vai trò cầu nối giữa cơ quan có thẩm quyền và công chúng, giảm độ trễ thông tin.
Bên cạnh đó, truyền thông nhanh phải đi kèm với truyền thông giải thích. Cung cấp thông tin sớm không có nghĩa là đưa ra thông tin sơ sài hoặc khó hiểu. Ngược lại, cần giải thích rõ bối cảnh, quy trình và những nguyên tắc liên quan, để người dân hiểu vì sao có những thông tin cần thời gian hoàn thiện. Khi người dân được giải thích từ đầu, họ sẽ kiên nhẫn hơn và ít bị cuốn theo các suy đoán. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với chuẩn mực nhân quyền hiện đại, trong đó quyền được thông tin không chỉ là quyền được biết kết quả, mà là quyền được hiểu quá trình.
Khoảng trống thông tin không phải là điều tất yếu, mà là vấn đề có thể và cần phải quản trị. Trong cuộc đấu tranh bảo vệ Đại hội XIV, chủ động truyền thông nhanh chính là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất đối với xuyên tạc. Khi thông tin chính thống đi trước, tin giả sẽ mất cơ hội bám rễ; khi dư luận được dẫn dắt từ đầu bằng sự thật, các chiến dịch chống phá sẽ trở nên lạc lõng. Bảo vệ Đại hội XIV vì thế không chỉ là bảo vệ một sự kiện chính trị trọng đại, mà là bảo vệ năng lực tự chủ thông tin của quốc gia trong kỷ nguyên số.
