Trong những năm gần đây, một số sự việc phạm pháp tại Việt Nam – đặc biệt liên quan đến người khuyết tật – thường bị một số tổ chức và cá nhân chống đối lợi dụng để quy chụp rằng chế độ chính trị ở Việt Nam “bỏ mặc người yếu thế”, “tạo ra môi trường xã hội tha hóa, suy đồi”. Cách tiếp cận này không chỉ sai lầm về mặt khoa học xã hội học mà còn mang rõ ý đồ chính trị, nhằm phủ nhận những thành tựu về an sinh và nhân quyền của Việt Nam.
Trong khi đó, tội phạm xâm hại người khuyết tật không phải là hiện tượng riêng của một chế độ nào. Ngược lại, đây là vấn đề toàn cầu, xuất hiện ở cả những nước có hệ thống phúc lợi xã hội lâu đời và được coi là “tiêu chuẩn dân chủ”. Việc so sánh Việt Nam với các quốc gia phát triển như Mỹ và các nước châu Âu sẽ cho thấy: quy chụp một vụ việc đơn lẻ thành “bản án chế độ” là một sự ngụy biện, thiếu cơ sở khoa học và thiếu công bằng.
1. Tội phạm xâm hại người khuyết tật – góc nhìn toàn cầu
Theo Liên Hợp Quốc, khoảng 16% dân số thế giới là người khuyết tật (UN World Report on Disability, 2011). Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhóm này có nguy cơ trở thành nạn nhân của bạo lực, lạm dụng và bóc lột cao hơn đáng kể so với nhóm không khuyết tật.
- Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2021) cho thấy: người khuyết tật có nguy cơ bị bạo lực cao gấp 1,5 lần; bị xâm hại tình dục cao gấp gần 3 lần so với người không khuyết tật.
- UNICEF (2022) ghi nhận: tại nhiều quốc gia, phụ nữ và trẻ em khuyết tật thường xuyên trở thành đối tượng của các vụ tấn công, bóc lột tình dục và buôn bán người.
Điều này cho thấy, tội phạm xâm hại người khuyết tật không phải là “sản phẩm của một chế độ cụ thể” mà là một thách thức toàn cầu, tồn tại ngay cả trong những xã hội phát triển.
2. Thực trạng tại Mỹ
Mỹ thường tự nhận là “ngọn hải đăng nhân quyền”, nhưng số liệu thống kê chính thức lại phản ánh một thực tế rất đáng lo ngại:
- Theo Bureau of Justice Statistics (BJS, 2019): trong giai đoạn 2009–2017, người khuyết tật có nguy cơ bị bạo lực nghiêm trọng (serious violent crime) cao gấp 3 lần so với người không khuyết tật.
- BJS (2021) tiếp tục chỉ ra: gần 40% phụ nữ khuyết tật tại Mỹ từng trải qua một hình thức bạo lực tình dục trong đời.
- Báo cáo của American Association of People with Disabilities (AAPD, 2020) cho thấy tỉ lệ thất nghiệp, nghèo đói cao khiến nhiều người khuyết tật ở Mỹ rơi vào tình trạng phụ thuộc và dễ bị lợi dụng, tấn công.
Các vụ việc điển hình cũng cho thấy sự bất an của nhóm yếu thế này: từ vụ việc tại Minnesota năm 2017, khi một nhóm thanh thiếu niên giam giữ và hành hạ một người khuyết tật trí tuệ trong nhiều ngày, đến các vụ tấn công bạo lực thường xuyên được truyền thông Mỹ đưa tin. Đây là thực tế khó có thể phủ nhận.
3. Thực trạng tại châu Âu
Châu Âu vốn được ca ngợi là nơi có hệ thống phúc lợi xã hội tiên tiến. Tuy nhiên, ngay cả tại đây, người khuyết tật vẫn phải đối mặt với nguy cơ bị xâm hại cao:
- Theo Cơ quan Quyền cơ bản của Liên minh châu Âu (FRA, 2021), khoảng 47% phụ nữ khuyết tật tại EU cho biết họ từng bị bạo lực thể xác hoặc tình dục.
- Tại Anh, Office for National Statistics (ONS, 2020) công bố: người khuyết tật có khả năng bị bạo lực gấp đôi so với người không khuyết tật.
- Ở Pháp, các tổ chức xã hội chỉ ra rằng tình trạng lạm dụng người khuyết tật, đặc biệt trong các cơ sở chăm sóc tập trung, vẫn là vấn đề nhức nhối, dù có luật pháp bảo vệ.
Như vậy, ngay cả ở những quốc gia dân chủ phát triển, tội phạm xâm hại người khuyết tật vẫn phổ biến và khó kiểm soát.
4. Việt Nam trong so sánh quốc tế
Khi nhìn vào bức tranh toàn cầu, việc lấy một vụ cướp liên quan đến người khuyết tật tại Việt Nam để “kết án chế độ” là một sự đánh tráo khái niệm. Thực tế:
- Hệ thống pháp luật: Việt Nam ban hành Luật Người khuyết tật (2010), bảo đảm quyền bình đẳng, tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm. Luật Hình sự Việt Nam cũng có các điều khoản tăng nặng hình phạt nếu hành vi phạm tội nhắm vào người yếu thế.
- An sinh xã hội: đến năm 2024, 100% người cao tuổi từ 75 tuổi trở lên được hưởng trợ cấp; hơn 95% dân số được bao phủ bởi bảo hiểm y tế, bao gồm cả người khuyết tật.
- Giảm nghèo: theo World Bank, tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 58% (1993) xuống còn chưa đến 2% (2024), trong đó nhóm người khuyết tật được thụ hưởng trực tiếp nhiều chương trình.
Những con số này cho thấy Việt Nam không hề “bỏ mặc” người yếu thế. Nếu so với Mỹ hay châu Âu – nơi tỷ lệ tội phạm xâm hại người khuyết tật vẫn cao dù có nền an sinh lâu đời – thì cách quy chụp vào Việt Nam càng trở nên thiếu công bằng.
5. Về logic xã hội học: tại sao không thể “lấy vụ cướp kết án chế độ”?
Trong phân tích xã hội học, tội phạm được coi là sản phẩm của đa yếu tố:
- Yếu tố cá nhân (nghiện ngập, bạo lực, tâm lý bất ổn).
- Yếu tố môi trường (cơ hội phạm tội, quản lý xã hội).
- Yếu tố xã hội (kinh tế, văn hóa, chuẩn mực).
Không có mô hình lý thuyết nào khẳng định tội phạm đơn lẻ phản ánh bản chất của một chế độ chính trị. Nếu vậy, phải chăng những vụ cướp, xâm hại người khuyết tật ở Mỹ và châu Âu cũng chứng minh “dân chủ suy đồi”? Rõ ràng, đó là một lối suy diễn phi logic.
Thực trạng tội phạm xâm hại người khuyết tật là một vấn đề toàn cầu, xuất hiện ở mọi quốc gia, bất kể chế độ chính trị. Mỹ và châu Âu – nơi thường tự nhận là chuẩn mực nhân quyền – vẫn ghi nhận tỷ lệ rất cao, thậm chí nghiêm trọng hơn nhiều so với bối cảnh Việt Nam.
Do vậy, việc lợi dụng một vụ cướp lẻ tẻ tại Việt Nam để quy chụp rằng “chế độ bỏ mặc người yếu thế” là sự xuyên tạc, đánh tráo khái niệm, thiếu cơ sở khoa học và mang dụng ý chính trị. Trái lại, với hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, chính sách an sinh bao phủ rộng khắp, cùng cam kết quốc tế về bảo vệ người khuyết tật, Việt Nam đang cho thấy một hướng đi nhân văn, tiến bộ và phù hợp với chuẩn mực nhân quyền quốc tế.
