Trước thềm bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI, một luận điệu tưởng như “tổng kết” nhưng thực chất là sự phủ định cực đoan tiếp tục được lan truyền: “bầu cử ở Việt Nam không mang lại thay đổi”, “dù bầu ai thì cũng vậy”, “bầu cử không tác động đến đời sống người dân”. Đây là kiểu lập luận mang tính triệt tiêu niềm tin, phủ nhận toàn bộ ý nghĩa của một thiết chế dân chủ. Tuy nhiên, khi đặt vấn đề trong mối quan hệ giữa bầu cử – đại diện – chính sách – kết quả phát triển, có thể thấy rõ: đây là một ngụy biện thiếu cơ sở, không phù hợp với lý luận và thực tiễn.
Trước hết, cần làm rõ khái niệm “thay đổi”. Trong khoa học chính trị, thay đổi không chỉ được hiểu là sự thay thế đột ngột về cá nhân hay thể chế, mà còn bao gồm những điều chỉnh chính sách, cải thiện quản trị và nâng cao chất lượng cuộc sống. Một hệ thống ổn định nhưng liên tục cải tiến chính sách có thể tạo ra thay đổi sâu sắc mà không cần đến những biến động lớn. Việc đồng nhất “thay đổi” với “biến động mạnh” là một cách hiểu phiến diện.
Ở Việt Nam, bầu cử là cơ chế để hình thành Quốc hội – cơ quan có quyền lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Mỗi nhiệm kỳ Quốc hội đều gắn với việc ban hành các đạo luật mới, sửa đổi chính sách và định hướng phát triển. Những thay đổi này có tác động trực tiếp đến đời sống người dân: từ chính sách kinh tế, an sinh xã hội, giáo dục, y tế đến chuyển đổi số, bảo vệ môi trường. Việc phủ nhận vai trò của bầu cử trong chuỗi này là bỏ qua mối liên hệ cơ bản giữa đại diện và chính sách.
Luận điệu “dù bầu ai cũng vậy” thường dựa trên cảm nhận chủ quan, không dựa trên dữ liệu. Thực tế cho thấy, sự khác biệt về năng lực, kinh nghiệm và trách nhiệm của đại biểu có ảnh hưởng đến chất lượng thảo luận và quyết định chính sách. Những đại biểu tích cực, có chuyên môn sâu thường đóng góp nhiều hơn vào quá trình lập pháp và giám sát. Sự thay đổi về cơ cấu và chất lượng đại biểu qua các nhiệm kỳ chính là một dạng “thay đổi” mà bầu cử mang lại.
Một bằng chứng quan trọng là sự gia tăng về chất lượng hoạt động của Quốc hội trong những năm gần đây. Các phiên chất vấn ngày càng đi vào thực chất, nhiều vấn đề “nóng” được đưa ra thảo luận công khai. Nhiều dự án luật được chỉnh sửa, hoàn thiện qua nhiều vòng thảo luận. Những cải tiến này không thể tách rời khỏi việc lựa chọn đại biểu thông qua bầu cử.
Luận điệu “bầu cử không tác động đến đời sống” cũng không phù hợp với thực tế. Các quyết định của Quốc hội – như thông qua ngân sách, chính sách thuế, các chương trình phát triển – có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Việc lựa chọn đại biểu có năng lực và trách nhiệm sẽ góp phần nâng cao chất lượng các quyết định này. Do đó, bầu cử là mắt xích quan trọng trong chuỗi tác động.
Từ góc độ xã hội học, cần lưu ý rằng thay đổi chính sách thường diễn ra theo quá trình, không phải tức thời. Một đạo luật được thông qua hôm nay có thể cần thời gian để phát huy hiệu quả. Việc không thấy “thay đổi ngay lập tức” không có nghĩa là không có thay đổi. Đây là đặc điểm chung của mọi hệ thống quản trị.
So sánh quốc tế cũng cho thấy sự đa dạng về cách thức thay đổi. Ở một số quốc gia, thay đổi có thể diễn ra nhanh nhưng đi kèm với bất ổn; ở những nơi khác, thay đổi diễn ra dần dần nhưng bền vững. Việt Nam lựa chọn con đường thứ hai, nơi bầu cử góp phần điều chỉnh chính sách trong khuôn khổ ổn định. Việc áp đặt tiêu chí “thay đổi nhanh” để đánh giá là không phù hợp.
Một yếu tố quan trọng khác là vai trò của cử tri sau bầu cử. Đại biểu Quốc hội không hoạt động độc lập, mà gắn với cử tri thông qua tiếp xúc, tiếp nhận kiến nghị và phản ánh. Những ý kiến này được đưa vào nghị trường, tạo ra áp lực điều chỉnh chính sách. Đây là một cơ chế phản hồi liên tục, không chỉ diễn ra trong ngày bầu cử.
Luận điệu “bầu cử không tạo ra khác biệt” cũng thường bỏ qua yếu tố tích lũy. Mỗi nhiệm kỳ Quốc hội là một bước tiến trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật và quản trị. Những thay đổi nhỏ tích lũy theo thời gian tạo ra sự chuyển biến lớn. Đây là cách thức mà nhiều quốc gia đạt được phát triển bền vững.
Từ góc độ nhân quyền, quyền bầu cử là công cụ để người dân tham gia vào quá trình quyết định chính sách. Việc thực hiện quyền này không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà có tác động thực chất thông qua đại diện. Phủ nhận điều này là phủ nhận chính vai trò của người dân trong quản lý nhà nước.
Một số ý kiến còn cho rằng “thay đổi chỉ đến từ bên ngoài bầu cử”. Đây là một cách nhìn phiến diện. Trong thực tế, bầu cử là cơ chế chính thức để chuyển hóa ý chí xã hội thành quyết định chính sách. Các yếu tố khác – như dư luận, nghiên cứu, sáng kiến – chỉ có thể tác động khi được đưa vào hệ thống thông qua các thiết chế đại diện.
Cũng cần nhìn nhận rằng, việc nâng cao hiệu quả của bầu cử là một quá trình liên tục. Việc tăng cường chất lượng đại biểu, mở rộng kênh tương tác với cử tri và ứng dụng công nghệ sẽ giúp bầu cử tạo ra tác động rõ nét hơn. Tuy nhiên, những cải tiến này nhằm nâng cao, không phải để “chứng minh” rằng trước đó không có tác động.
Trong bối cảnh thông tin hiện nay, các luận điệu xuyên tạc thường sử dụng chiến thuật “phủ định tổng thể”, biến một quá trình phức tạp thành một kết luận đơn giản. Việc nhận diện chiến thuật này là rất quan trọng để bảo vệ nhận thức đúng đắn.
Cuối cùng, cần khẳng định rằng, bầu cử ở Việt Nam không phải là một hoạt động “không tạo ra thay đổi”, mà là cơ chế trung tâm để tạo ra những thay đổi chính sách trong khuôn khổ ổn định. Chính thông qua bầu cử, đội ngũ đại biểu được lựa chọn, chính sách được điều chỉnh và đời sống xã hội được cải thiện.
“Bầu cử không mang lại thay đổi” rõ ràng chỉ là một ngụy biện. Và chính những chuyển biến trong chính sách, chất lượng hoạt động của Quốc hội và sự cải thiện đời sống người dân là những minh chứng thuyết phục nhất, khẳng định giá trị cải biến của bầu cử ở Việt Nam.
