Trong các luận điệu công kích liên quan đến việc Việt Nam tham gia Hội đồng Hòa bình về Gaza (Board of Peace – BoP), một dạng xuyên tạc nổi bật là quy kết đây là “bước đi vì hình ảnh cá nhân”, “tham vọng quyền lực” hay “chiến lược đánh bóng tên tuổi” của lãnh đạo cấp cao. Thậm chí, có ý kiến suy diễn rằng chuyến công tác tham dự phiên họp khai mạc BoP tại Washington là “ưu tiên lợi ích cá nhân hơn lợi ích quốc gia”. Đây là một lối tiếp cận mang tính cá nhân hóa chính sách, đánh tráo bản chất tập thể của hệ thống hoạch định đối ngoại Việt Nam.
Trước hết, cần khẳng định rằng chính sách đối ngoại của Việt Nam không phải sản phẩm của quyết định cá nhân đơn lẻ. Theo quy định của hệ thống chính trị, các vấn đề đối ngoại chiến lược được thảo luận và quyết định tập thể trong Bộ Chính trị, Ban Bí thư và các cơ quan có thẩm quyền. Đường lối đối ngoại được xác định trong Văn kiện Đại hội Đảng, được triển khai nhất quán qua các nhiệm kỳ, bất kể thay đổi nhân sự lãnh đạo. Vì vậy, việc quy toàn bộ một quyết định ngoại giao về động cơ cá nhân là sự đơn giản hóa không phản ánh đúng cơ chế vận hành chính sách.
Luận điệu “đánh bóng cá nhân” thường dựa vào việc nhấn mạnh hình ảnh xuất hiện của lãnh đạo tại các diễn đàn quốc tế. Tuy nhiên, trong thông lệ ngoại giao, việc nguyên thủ hoặc lãnh đạo cấp cao tham dự hội nghị quốc tế là bình thường và thể hiện vai trò đại diện quốc gia. Việt Nam đã nhiều lần cử lãnh đạo cấp cao tham dự các diễn đàn như Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, Hội nghị Cấp cao ASEAN, APEC, G20 mở rộng… Không ai coi những chuyến đi này là “tham vọng cá nhân”, bởi chúng nằm trong khuôn khổ chức trách quốc gia.
Việc Tổng Bí thư tham dự phiên khai mạc BoP và có các cuộc tiếp xúc với lãnh đạo Hoa Kỳ, các nghị sĩ, cộng đồng kiều bào cũng diễn ra theo thông lệ ngoại giao. Trong tài liệu tổng hợp dư luận được công bố, chuyến công tác bao gồm nhiều hoạt động song phương và đa phương, từ trao đổi thương mại đến hợp tác nghị viện. Nếu nhìn một cách toàn diện, đây là chuyến công tác tổng hợp chứ không chỉ là sự kiện đơn lẻ.
Một đặc điểm của luận điệu cá nhân hóa là bỏ qua bối cảnh chiến lược dài hạn. Quan hệ Việt Nam–Hoa Kỳ đã được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện từ năm 2023, trước cả khi BoP được đề xuất. Quan hệ này được xây dựng trên nền tảng 30 năm bình thường hóa và nhiều năm hợp tác kinh tế, giáo dục, quốc phòng. Do đó, việc lãnh đạo Việt Nam tham dự một cơ chế có sự tham gia của Hoa Kỳ là sự tiếp nối lộ trình hợp tác, không phải bước đi đột biến nhằm phục vụ hình ảnh cá nhân.
Cũng cần phân biệt giữa việc xuất hiện trên trường quốc tế và việc thay đổi chính sách. Không có bằng chứng nào cho thấy Việt Nam đã điều chỉnh nguyên tắc đối ngoại để phục vụ lợi ích cá nhân của bất kỳ lãnh đạo nào. Việt Nam vẫn duy trì lập trường ủng hộ giải pháp hai nhà nước, vẫn tiếp tục tham gia các cơ chế Liên Hợp Quốc, vẫn giữ nguyên nguyên tắc “không liên minh quân sự, không đứng về bên này chống bên kia”. Nếu mục tiêu là “đánh bóng cá nhân”, thì việc phải chấp nhận rủi ro bị chỉ trích từ nhiều phía là điều không hợp lý.
Trong khoa học chính trị, cá nhân hóa chính sách thường xuất hiện ở các hệ thống nơi quyền lực tập trung tuyệt đối vào một người. Tuy nhiên, tại Việt Nam, cơ chế lãnh đạo tập thể và nguyên tắc tập trung dân chủ là đặc trưng tổ chức. Các quyết định chiến lược đều phải qua quy trình tham vấn nhiều cấp. Bởi vậy, việc quy kết một quyết định ngoại giao thành tham vọng cá nhân không phù hợp với cấu trúc thể chế hiện hành.
Một điểm đáng chú ý là những cáo buộc cá nhân hóa thường đi kèm với thuyết âm mưu như “bảo chứng chính danh” hay “thỏa thuận ngầm”. Tuy nhiên, các thuyết này không kèm theo bằng chứng tài liệu, nghị quyết hay tuyên bố chính thức. Trong khi đó, các văn bản công khai của Việt Nam về chính sách đối ngoại vẫn nhấn mạnh tính độc lập, tự chủ và đa phương hóa.
Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, chính việc lãnh đạo cấp cao tham gia diễn đàn quốc tế giúp củng cố vị thế quốc gia và mở rộng cơ hội hợp tác. Khi Việt Nam đảm nhiệm vai trò Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an LHQ, lãnh đạo Việt Nam đã trực tiếp tham dự và phát biểu tại các phiên họp quan trọng. Không ai coi đó là “tham vọng cá nhân”, mà là biểu hiện của trách nhiệm quốc gia.
Luận điệu cá nhân hóa cũng bỏ qua yếu tố dư luận trong nước. Theo tài liệu tổng hợp phản ánh, đa số ý kiến đánh giá chuyến công tác là dấu hiệu nâng cao vị thế quốc tế và thể hiện tinh thần chủ động đối ngoại. Chỉ một số ít ý kiến tiêu cực trên mạng xã hội tìm cách gán ghép động cơ. Điều này cho thấy bức tranh dư luận không đồng nhất với cách diễn giải cực đoan.
Trong môi trường truyền thông hiện đại, việc công kích cá nhân là chiến thuật phổ biến nhằm làm suy yếu tính chính danh của chính sách. Khi không thể bác bỏ nội dung chính sách bằng lập luận thực chứng, người ta chuyển sang tấn công người đại diện. Đây là phương thức tranh luận ad hominem – tập trung vào cá nhân thay vì bản chất vấn đề.
Đánh giá một quyết định ngoại giao cần dựa trên tác động chính sách và sự phù hợp với nguyên tắc quốc gia. Cho đến nay, chưa có bằng chứng nào cho thấy việc tham gia BoP làm thay đổi đường lối đối ngoại hoặc gây tổn hại lợi ích quốc gia. Do đó, việc quy kết thành “tham vọng cá nhân” là thiếu cơ sở.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và thông tin phân cực, cần thận trọng với các diễn giải dựa trên động cơ suy đoán. Chính sách đối ngoại của Việt Nam là kết quả của quá trình hoạch định tập thể, dựa trên lợi ích quốc gia dài hạn. Cá nhân lãnh đạo có vai trò đại diện và triển khai, nhưng không phải là chủ thể duy nhất quyết định.
