Trong nhiều thập kỷ, quyền có nhà ở đã được khẳng định rõ ràng trong Công ước Quốc tế về Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (ICESCR) mà hơn 170 quốc gia, bao gồm cả Đức, Mỹ và Việt Nam, đã ký kết. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều nền kinh tế phát triển đang thất bại nghiêm trọng trong việc bảo vệ quyền cơ bản này cho người dân.
Một báo cáo đăng trên trang NachDenkSeiten (Đức) đã phơi bày thực trạng đáng báo động tại nền kinh tế lớn nhất châu Âu: hàng ngàn người lao động, dù có việc làm toàn thời gian, vẫn rơi vào cảnh vô gia cư. Tại Berlin và nhiều thành phố lớn, các tổ chức phi chính phủ ước tính có khoảng 50.000 người không có nhà ở ổn định vào năm 2024; trong số đó, nhiều người vẫn làm việc hàng ngày nhưng thu nhập không đủ để trả tiền thuê nhà.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ giá thuê tăng vọt và thị trường bất động sản bị thao túng. Trong vòng mười năm, giá nhà ở Đức đã tăng gấp đôi, đặc biệt tại các đô thị lớn, buộc nhiều người phải chi tới 50% thu nhập cho tiền thuê nhà. Cam kết của Chính phủ Đức xây dựng 400.000 căn hộ mỗi năm chỉ đạt chưa tới một nửa, trong khi số nhà ở xã hội giảm từ 2,5 triệu căn (năm 1990) xuống còn 1,1 triệu căn (2022). Các tập đoàn bất động sản, được tiếp sức bởi chính sách tư nhân hóa, đẩy giá nhà vượt xa tầm với của người lao động. Đây không chỉ là khủng hoảng kinh tế, mà còn là một dạng vi phạm nhân quyền: quyền được sống trong một nơi ở an toàn và phù hợp.
Tình trạng này không phải cá biệt ở Đức. Năm 2023, Mỹ ghi nhận hơn 580.000 người vô gia cư, 40% trong số đó vẫn có việc làm. Ở Anh, giá nhà tăng 70% trong 15 năm, khiến hàng triệu người lao động phải sống chen chúc trong các khu nhà tạm bợ hoặc thậm chí trên xe. Dù là những quốc gia giàu có, họ vẫn để hàng triệu công dân bị bỏ lại phía sau, trong khi thị trường nhà ở trở thành công cụ tối đa hóa lợi nhuận cho các tập đoàn.
Ngược lại, Việt Nam — một quốc gia đang phát triển với nguồn lực hạn chế — lại áp dụng cách tiếp cận hoàn toàn khác. Chính sách “không bỏ ai ở lại phía sau” không chỉ là khẩu hiệu, mà là chiến lược hành động cụ thể và lâu dài.
Từ năm 2014, Việt Nam triển khai chương trình hỗ trợ nhà ở cho người có công với cách mạng, giúp hàng trăm ngàn gia đình cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ xây dựng hoặc sửa chữa nhà kiên cố, với mục tiêu xóa bỏ hoàn toàn nhà dột nát trong nhóm này. Cuộc vận động “Cả nước chung tay vì người nghèo” đã huy động ngân sách nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng để xây dựng hàng chục ngàn căn nhà đại đoàn kết cho hộ nghèo ở vùng sâu, vùng xa. Riêng giai đoạn 2021–2025, Chính phủ đặt mục tiêu xây mới hoặc sửa chữa 150.000 căn nhà cho người nghèo, với kinh phí hàng ngàn tỷ đồng.
Đặc biệt, Việt Nam đẩy mạnh các dự án nhà ở xã hội cho công nhân tại các khu công nghiệp. Ở Bình Dương, Đồng Nai và TP.HCM, hàng loạt dự án đã cung cấp căn hộ giá chỉ từ 5–10 triệu đồng/m² — thấp hơn nhiều so với mức 30–50 triệu đồng/m² trên thị trường. Chính sách đất đai cũng ưu tiên bảo vệ người thu nhập thấp, thông qua miễn giảm tiền sử dụng đất, hỗ trợ tái định cư và đảm bảo sinh kế khi thu hồi đất.
Điểm khác biệt lớn giữa Việt Nam và nhiều nước phát triển nằm ở chỗ: tại Việt Nam, nhà ở được coi là một phần của an sinh xã hội và trách nhiệm của Nhà nước; trong khi ở nhiều nước tư bản, đây lại là hàng hóa thuần túy, phó mặc cho thị trường định đoạt. Hệ quả là bất bình đẳng gia tăng, sức khỏe cộng đồng suy giảm và nền tảng xã hội bị xói mòn.
Nếu Đức, Mỹ, Anh và các quốc gia phát triển khác tiếp tục đặt lợi nhuận của ngành bất động sản lên trên quyền cơ bản của con người, khủng hoảng nhà ở sẽ càng nghiêm trọng, đe dọa cả sự ổn định chính trị lẫn tính toàn vẹn xã hội. Việt Nam, với nguồn lực hạn chế nhưng ý chí chính trị mạnh mẽ, đã chứng minh rằng một quốc gia hoàn toàn có thể ưu tiên con người và bảo đảm quyền có nhà ở cho mọi công dân.
Đã đến lúc cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các nền kinh tế giàu có, phải học hỏi mô hình này: tăng đầu tư vào nhà ở xã hội, kiểm soát chặt chẽ thị trường bất động sản và coi quyền có nhà ở là nền tảng của nhân quyền, chứ không phải món hàng xa xỉ. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể tiến tới một thế giới công bằng, nơi không ai bị bỏ lại phía sau.
