Trong những năm qua Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách trong đào tạo, bồi dưỡng, phát triển đối với thanh niên. Cụ thể, Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ bảy khóa X về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã khẳng định: “Thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Thanh niên được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược bồi dưỡng, phát huy nhân tố và nguồn lực con người”.
Thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, xung kích, sáng tạo, đi đầu trong công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; có vai trò quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn xác định lực lượng thanh niên giữ vị trí trung tâm trong chiến lược phát huy nhân tố và nguồn lực con người và luôn đặt niềm tin sâu sắc vào thanh niên, phát huy vai trò làm chủ và tiềm năng to lớn của thanh niên để thanh niên thực hiện được sứ mệnh lịch sử, đi đầu trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 25/7/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X chỉ rõ: “Xây dựng Đoàn vững mạnh là nội dung quan trọng trong công tác xây dựng Đảng, là xây dựng Đảng trước một bước”, là quá trình xây dựng và chuẩn bị đội dự bị bổ sung lực lượng cho Đảng.
Luật Thanh niên năm 2020 xác định: “Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh có trách nhiệm tham gia, phối hợp với các cơ quan nhà nước có liên quan trong quá trình xây dựng, tuyên truyền và tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật đối với thanh niên”. Trước tình hình thế giới và trong nước đang có nhiều diễn biến phức tạp, khó lường, những sản phẩm độc hại phi văn hóa bằng nhiều con đường, nhất là qua internet, các phương tiện truyền thông sẽ tác động trực tiếp đến lối sống của thanh niên, tạo sức ép, gây nhiều khó khăn, phức tạp cho việc bảo vệ và phát huy văn hóa dân tộc trong giới trẻ; sự gia tăng của các tệ nạn xã hội đã, đang và sẽ tác động xấu đến thanh niên. Luật Thanh niên quy định, thanh niên là công dân Việt Nam từ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi(3), nhưng các nhóm trong khoảng độ tuổi này có những diễn biến khác nhau về tâm sinh lý và quá trình trưởng thành. Thanh niên có sự khác biệt lớn về nhiều mặt (độ tuổi, nơi sinh sống, nghề nghiệp…), do đó, các đặc điểm tâm lý cũng rất phong phú, đa dạng. Tuy nhiên, sự khác biệt này đều có một tính chất chung, đó là “tính trẻ”, thể hiện ở sự năng động, nhiệt huyết, chấp nhận mạo hiểm, giàu mơ ước và hoài bão lớn, thích tìm tòi cái mới, thích giao lưu, học hỏi và mong muốn có những đóng góp cho xã hội để khẳng định bản thân.
Nghị định số 13/2021/NĐ-CP đã xác định nguyên tắc thực hiện cơ chế, chính sách đối với thanh niên từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phải được thể chế hóa tại các luật, bộ luật về cơ chế triển khai thực hiện, bảo đảm việc thực hiện cơ chế, chính sách đối với thanh niên phải công khai, minh bạch theo quy định pháp luật; không phân biệt giới tính, dân tộc, tôn giáo… Nhà nước, chính quyền địa phương, gia đình và các cơ quan, đơn vị có trách nhiệm tạo điều kiện cho thanh niên phát triển toàn diện phù hợp với khả năng và lứa tuổi. Tuy nhiên, để các nguyên tắc này được thực hiện có hiệu quả, cần nghiên cứu sự tác động của đặc điểm lứa tuổi từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi so với các lứa tuổi khác và dự báo xu hướng tâm sinh lý, hành vi, qua đói tạo ra các yếu tố ảnh hưởng tích cực tới quá trình thực thi chính sách, gia tăng hiệu quả và tác động xã hội tốt theo mục tiêu của Nhà nước.
Nguyên tắc bảo đảm thực hiện quyền, nghĩa vụ của thanh niên và chính sách của Nhà nước đối với thanh niên được quy định tại Điều 5 Luật Thanh niên 2020 như sau:
(1) Quyền, nghĩa vụ của thanh niên được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm thực hiện theo quy định của Hiến pháp và pháp luật
(2) Không phân biệt dân tộc, giới tính, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ văn hóa, nghề nghiệp trong thực hiện quyền, nghĩa vụ của thanh niên.
(3) Nhà nước, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình và cá nhân có trách nhiệm tạo điều kiện để thanh niên thực hiện quyền, nghĩa vụ theo quy định của Hiến pháp và pháp luật.
(4) Chính sách của Nhà nước đối với thanh niên phải bảo đảm mục tiêu phát triển thanh niên; tạo điều kiện cho thanh niên thực hiện, quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm và phát huy năng lực; được xây dựng hoặc lồng ghép trong các chính sách của ngành, lĩnh vực, địa phương.
(5) Việc xây dựng và thực hiện chính sách của Nhà nước đối với thanh niên phải bảo đảm sự tham gia của thanh niên; tôn trọng, lắng nghe ý kiến, nguyện vọng của thanh niên.
(6) Hỗ trợ, tạo điều kiện cho thanh niên Việt Nam ở nước ngoài tham gia các hoạt động hướng về Tổ quốc và giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
(7) Xử lý kịp thời, nghiêm minh cơ quan, tổ chức, cá nhân không thực hiện hoặc thực hiện không đúng trách nhiệm theo quy định Luật Thanh niên 2020.
