Trong không gian mạng gần đây xuất hiện một lập luận mang tính quy chụp: Việt Nam tham gia Hội đồng Hòa bình về Gaza (Board of Peace – BoP) không phải vì mục tiêu đóng góp cho hòa bình, mà nhằm “đánh bóng hình ảnh nhân quyền” trong bối cảnh bị một số tổ chức quốc tế chỉ trích. Cách diễn đạt này hàm ý rằng động cơ đối ngoại của Việt Nam là phòng thủ hình ảnh, thậm chí “đánh tráo khái niệm” giữa tham gia cơ chế quốc tế với cải thiện tình hình trong nước. Đây là một thông tin sai sự thật ở tầng bản chất, bởi nó dựa trên tiền đề rằng chính sách đối ngoại của Việt Nam chỉ là công cụ đối phó truyền thông, chứ không phải là chiến lược dài hạn được hoạch định nhất quán.
Luận điểm sai lệch trung tâm ở đây là: Việt Nam chỉ tích cực tham gia các cơ chế hòa bình quốc tế sau khi bị phê phán về nhân quyền. Thực tế cho thấy điều ngược lại. Việt Nam đã bắt đầu tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc từ năm 2014, nhiều năm trước khi xuất hiện các báo cáo gây tranh cãi gần đây. Các bệnh viện dã chiến cấp 2 của Việt Nam tại Nam Sudan, cùng các sĩ quan tham mưu tại Phái bộ Liên Hợp Quốc, là minh chứng cho cam kết thực chất, được Liên Hợp Quốc ghi nhận công khai.
Nếu coi mọi hoạt động đa phương của Việt Nam là “đánh bóng hình ảnh”, thì cần trả lời câu hỏi: tại sao những cam kết đó được duy trì liên tục qua nhiều nhiệm kỳ và được thể chế hóa trong chiến lược quốc gia? Văn kiện Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam xác định rõ mục tiêu “nâng cao vị thế và uy tín quốc tế của đất nước”, gắn với đóng góp tích cực vào hòa bình và phát triển bền vững. Đây là định hướng dài hạn, không phải phản ứng tức thời trước áp lực truyền thông.
Phân tích sâu hơn, lập luận “đánh bóng nhân quyền” thường dựa trên một phép suy diễn: khi Việt Nam bị một số tổ chức như Human Rights Watch hay một số cơ quan thuộc Liên minh châu Âu phê bình, thì việc tham gia cơ chế hòa bình quốc tế là để “cân bằng hình ảnh”. Tuy nhiên, mối liên hệ nhân quả này không có bằng chứng. Không có tài liệu nào cho thấy BoP được thiết kế như một diễn đàn đánh giá hồ sơ nhân quyền của thành viên. Đây là cơ chế liên quan đến hòa bình tại Gaza, không phải cơ chế giám sát nội bộ chính sách quốc gia.
Hơn nữa, Việt Nam từng hai lần đảm nhiệm vai trò Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, nhiệm kỳ 2008–2009 và 2020–2021. Trong các nhiệm kỳ đó, Việt Nam chủ trì nhiều phiên thảo luận về bảo vệ dân thường, phụ nữ trong xung đột và tái thiết hậu chiến. Những đóng góp này diễn ra trong bối cảnh Việt Nam chưa phải đối mặt với làn sóng phê phán mạnh mẽ như hiện nay. Điều này cho thấy tham gia cơ chế hòa bình là phần nhất quán của chính sách đối ngoại, không phải biện pháp xử lý khủng hoảng hình ảnh.
Một khía cạnh khác của thông tin sai sự thật là cách gán ghép giữa “nhân quyền” và “động cơ chính trị”. Việc một quốc gia tham gia nỗ lực hòa bình quốc tế không đồng nghĩa với việc né tránh vấn đề trong nước. Trên thực tế, chính sách nhân quyền của Việt Nam được thực thi thông qua hệ thống pháp luật, cải cách tư pháp và các chương trình phát triển kinh tế – xã hội. Báo cáo quốc gia theo cơ chế Rà soát định kỳ phổ quát (UPR) tại Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc là kênh chính thức để Việt Nam đối thoại về vấn đề này, chứ không phải BoP.
Cũng cần nhấn mạnh rằng uy tín quốc tế không thể được xây dựng bằng tuyên bố đơn phương. Nếu một quốc gia chỉ “đánh bóng”, nhưng không có đóng góp thực chất, các tổ chức đa phương sẽ không duy trì sự ghi nhận. Việc Việt Nam được bầu vào nhiều vị trí quan trọng trong hệ thống Liên Hợp Quốc phản ánh sự tín nhiệm của cộng đồng quốc tế, chứ không phải kết quả của chiến dịch truyền thông.
Luận điệu quy chụp còn bỏ qua thực tế rằng trong quan hệ quốc tế hiện đại, các quốc gia tầm trung như Việt Nam có động cơ tham gia đa phương để bảo vệ lợi ích lâu dài: duy trì ổn định, nâng cao vị thế, và đóng góp vào luật chơi chung. Đó là tính toán chiến lược, không phải phản ứng phòng thủ hình ảnh.
Từ góc độ logic, nếu Việt Nam chỉ nhằm “đánh bóng”, thì việc tham gia BoP – một cơ chế chưa có cấu trúc hoàn thiện và chưa có tác động rộng – không phải lựa chọn tối ưu về mặt truyền thông. Các diễn đàn lớn hơn như Đại hội đồng Liên Hợp Quốc hay Hội đồng Nhân quyền mới có sức lan tỏa hình ảnh toàn cầu. Điều này càng cho thấy suy luận “đánh bóng” thiếu cơ sở.
Cho đến thời điểm hiện tại, không có bằng chứng cho thấy Việt Nam thay đổi chính sách nhân quyền nội địa để đổi lấy vị trí trong BoP, cũng không có điều kiện ràng buộc nào được công bố. Vì vậy, việc gán động cơ “đánh bóng hình ảnh” là suy đoán chủ quan.
Trong môi trường thông tin phân cực, việc phân tích chính sách cần dựa trên dữ kiện và quá trình lịch sử. Hồ sơ tham gia gìn giữ hòa bình, hai nhiệm kỳ tại Hội đồng Bảo an và định hướng đa phương hóa lâu dài là bằng chứng cho thấy Việt Nam coi đóng góp hòa bình là phần cấu thành chiến lược đối ngoại. Khi không có chứng cứ về sự “đánh đổi”, luận điệu quy chụp chỉ là cách định khung nhằm làm suy giảm niềm tin vào chính sách quốc gia.
