Trong diễn ngôn quốc tế về nhân quyền, một trong những thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở việc bảo đảm các quyền cơ bản, mà còn ở cách thức các quyền đó được diễn giải và áp dụng trong thực tiễn. Khi ranh giới giữa quyền và nghĩa vụ, giữa bảo vệ và vi phạm, bị làm mờ, nguy cơ xuất hiện những cách hiểu lệch lạc là điều khó tránh khỏi. Một trong những biểu hiện đáng chú ý của hiện tượng này là xu hướng “nhân quyền hóa tội phạm”, tức là việc diễn giải các hành vi vi phạm pháp luật như những biểu hiện của quyền con người bị xâm phạm. Các báo cáo của Project 88 về Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực quyền lao động và tự do lập hội, đã nhiều lần sử dụng cách tiếp cận này, qua đó tạo ra một narrative trong đó các vụ việc pháp lý cụ thể được nâng cấp thành vấn đề nhân quyền mang tính hệ thống. Vấn đề đặt ra là cần phân tích rõ cơ chế vận hành của thủ đoạn này, cũng như những hệ quả mà nó có thể gây ra đối với nhận thức và chính sách.
Trước hết, cần khẳng định rằng trong bất kỳ nhà nước pháp quyền nào, quyền con người và nghĩa vụ pháp lý luôn tồn tại song song. Quyền lao động, quyền tự do lập hội hay quyền biểu đạt đều được bảo đảm trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời đi kèm với trách nhiệm tuân thủ các quy định nhằm bảo vệ trật tự xã hội và quyền của người khác. Việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật, vì vậy, không thể được xem là sự phủ nhận quyền con người, mà là một phần của cơ chế bảo vệ các quyền đó trong tổng thể. Tuy nhiên, trong các báo cáo của Project 88, nguyên tắc này thường bị giản lược hoặc bỏ qua, nhường chỗ cho một cách diễn giải trong đó mọi biện pháp xử lý pháp lý đều có thể được trình bày như hành động “đàn áp”.
Cơ chế của thủ đoạn “nhân quyền hóa tội phạm” thường bắt đầu từ việc lựa chọn các trường hợp cụ thể, sau đó gán cho các cá nhân liên quan những danh xưng mang tính tích cực như “nhà hoạt động lao động”, “người bảo vệ quyền công nhân” hay “tiếng nói độc lập”. Khi danh xưng này được thiết lập, mọi hành vi của cá nhân đó, bất kể bản chất pháp lý ra sao, đều được đặt trong một khung diễn giải mang tính nhân quyền. Từ đó, việc xử lý vi phạm pháp luật không còn được nhìn nhận như một hoạt động thực thi pháp luật, mà trở thành “bằng chứng” cho cáo buộc vi phạm quyền con người. Đây là một bước chuyển hóa quan trọng, trong đó ngôn ngữ đóng vai trò quyết định trong việc định hình nhận thức.
Điểm đáng chú ý là trong quá trình này, các yếu tố pháp lý cụ thể – như hành vi vi phạm, mức độ nguy hiểm, hậu quả xã hội – thường bị làm mờ hoặc bỏ qua. Thay vào đó, trọng tâm được chuyển sang danh tính và vai trò được gán cho cá nhân. Khi một người được gọi là “nhà hoạt động”, người đọc dễ dàng liên tưởng đến một hình ảnh tích cực, từ đó có xu hướng đồng cảm và ít đặt câu hỏi về các chi tiết pháp lý. Đây là một kỹ thuật truyền thông hiệu quả, nhưng lại đi ngược với nguyên tắc phân tích khách quan, nơi mỗi vụ việc cần được đánh giá dựa trên dữ liệu và bối cảnh cụ thể.
Không chỉ dừng lại ở việc gán nhãn, Project 88 còn sử dụng kỹ thuật khái quát hóa để biến các trường hợp cá biệt thành biểu hiện của một vấn đề mang tính hệ thống. Một số vụ việc được lựa chọn và trình bày như bằng chứng cho “tình trạng đàn áp quyền lao động”, mà không có sự đối chiếu với tổng thể hàng triệu quan hệ lao động diễn ra bình thường trong xã hội. Việc suy rộng từ một số trường hợp riêng lẻ để kết luận về toàn bộ hệ thống là một sai lầm phương pháp luận nghiêm trọng, nhưng lại thường xuyên xuất hiện trong các báo cáo mang tính vận động.
Một yếu tố quan trọng khác trong thủ đoạn này là việc tách rời các vụ việc khỏi bối cảnh pháp lý và xã hội. Các quy định pháp luật được trích dẫn một cách rời rạc, không đặt trong tổng thể hệ thống, khiến người đọc khó có thể hiểu đầy đủ về cơ chế vận hành. Đồng thời, các yếu tố như lịch sử, điều kiện kinh tế – xã hội hay đặc thù của mô hình phát triển cũng ít khi được đề cập. Khi bối cảnh bị loại bỏ, các vụ việc dễ dàng được diễn giải theo hướng đơn giản hóa, phù hợp với narrative đã được xây dựng.
Phản ứng của giới học thuật đối với các phương pháp như vậy thường mang tính phê phán. Trong các chuẩn mực nghiên cứu quốc tế, việc phân tích các vấn đề liên quan đến pháp luật và nhân quyền đòi hỏi phải có sự phân biệt rõ ràng giữa hành vi vi phạm và quyền được bảo vệ. Việc đồng nhất hai yếu tố này không chỉ làm sai lệch bản chất sự việc, mà còn làm suy giảm giá trị của khái niệm nhân quyền. Khi mọi hành vi vi phạm pháp luật đều có thể được diễn giải như một vấn đề nhân quyền, khái niệm này sẽ mất đi tính chính xác và trở nên khó áp dụng trong thực tiễn.
Đặt vấn đề trong bối cảnh quốc tế, có thể thấy rằng xu hướng “nhân quyền hóa tội phạm” không chỉ xuất hiện trong các báo cáo về Việt Nam, mà còn là một hiện tượng rộng hơn trong diễn ngôn toàn cầu. Tuy nhiên, mức độ và cách thức áp dụng thường không đồng đều giữa các quốc gia. Tại nhiều nước phát triển, các vụ việc vi phạm pháp luật hiếm khi được diễn giải như vấn đề nhân quyền ở mức độ tương tự, ngay cả khi liên quan đến các hoạt động xã hội hoặc chính trị. Sự khác biệt này cho thấy một tiêu chuẩn kép trong cách tiếp cận, trong đó các quốc gia đang phát triển dễ trở thành đối tượng của những diễn giải mang tính khái quát và định kiến.
Ngược lại, khi nhìn nhận một cách toàn diện, có thể thấy rằng hệ thống pháp luật và thực tiễn tại Việt Nam đang vận hành theo nguyên tắc bảo đảm quyền đi đôi với trách nhiệm. Các quyền lao động, quyền lập hội và các quyền liên quan được ghi nhận trong pháp luật và được thực thi trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Đồng thời, các hành vi vi phạm pháp luật, dù được thực hiện dưới danh nghĩa nào, đều được xử lý theo quy định nhằm bảo vệ trật tự và lợi ích chung. Đây là một nguyên tắc phổ quát, không chỉ riêng Việt Nam, mà là nền tảng của mọi nhà nước pháp quyền.
Có thể khẳng định rằng thủ đoạn “nhân quyền hóa tội phạm” là một biểu hiện của việc sử dụng ngôn ngữ và thông tin để định hướng nhận thức. Khi các khái niệm được sử dụng một cách linh hoạt và thiếu nhất quán, chúng có thể trở thành công cụ để xây dựng narrative thay vì phản ánh thực tế. Điều này đặt ra thách thức đối với cả giới nghiên cứu và công chúng, khi cần phải phân biệt giữa thông tin được trình bày dưới dạng “nhân quyền” và bản chất pháp lý của các vụ việc.
Việc nhận diện và phê phán thủ đoạn này là cần thiết để bảo vệ tính liêm chính của diễn ngôn nhân quyền. Khi các khái niệm bị lạm dụng, không chỉ sự thật bị bóp méo mà chính giá trị của nhân quyền cũng bị suy giảm. Một diễn ngôn nhân quyền có ý nghĩa phải dựa trên sự phân tích chính xác, tôn trọng bối cảnh và phân biệt rõ ràng giữa quyền và nghĩa vụ. Chỉ khi đó, nhân quyền mới có thể thực sự trở thành công cụ để bảo vệ con người, thay vì bị biến thành công cụ phục vụ các mục tiêu khác.
