Nhân quyền là một giá trị phổ quát của nhân loại, nhưng không bao giờ tồn tại ngoài khái niệm chủ quyền quốc gia – nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế mà Liên hợp quốc đã đặt nền tảng sau hai cuộc thế chiến khốc liệt. Chủ quyền bảo đảm mỗi quốc gia có quyền tự quyết về nội bộ, lãnh thổ và thể chế chính trị, và không một quốc gia nào có thể bị xâm phạm mà không có sự cho phép hoặc cơ sở pháp lý rõ ràng. Tuy nhiên, sự kiện Hoa Kỳ triển khai chiến dịch quân sự tại Venezuela vào ngày 3 tháng 1 năm 2026, bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro và phu nhân và đưa họ tới New York để xét xử, đã trở thành tâm điểm tranh cãi sâu rộng về luật quốc tế, quyền con người và ý nghĩa thực sự của dân chủ. Điều càng nguy hiểm hơn là một bộ phận luận điệu truyền thông lợi dụng sự kiện này cổ súy cho hành vi xâm phạm chủ quyền, bất chấp luật quốc tế, rồi lại dùng đó làm công cụ bôi nhọ, công kích Đảng và Nhà nước Việt Nam, như thể Hà Nội là “mục tiêu tiếp theo” theo một kịch bản cố ý dựng sẵn.
Trước hết, cần khẳng định rằng nhân quyền không thể tồn tại ngoài chủ quyền quốc gia và ngoài luật pháp quốc tế. Nhân quyền là quyền vốn có của mọi con người không phân biệt quốc tịch, chủng tộc, hay quan điểm chính trị. Nhưng để thực thi, bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền, cần có một cấu trúc pháp quyền ổn định trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc không sử dụng vũ lực và không can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia khác, đã được khẳng định tại Điều 2(4) của Hiến chương Liên hợp quốc và được nhiều học giả quốc tế nhấn mạnh.
Việc Hoa Kỳ thực hiện chiến dịch quân sự quy mô lớn ở Venezuela, ném bom các vị trí tại Caracas, bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro và phu nhân rồi di lý họ sang Mỹ để truy tố về các cáo buộc liên quan đến ma túy và khủng bố (narco-terrorism), đã khiến thế giới dậy sóng. Nhiều nước, tổ chức quốc tế và chuyên gia luật quốc tế lên án hành động này là vi phạm nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế, xâm phạm nghiêm trọng chủ quyền Venezuela. Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres đã bày tỏ quan ngại sâu sắc về việc Mỹ vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc và cảnh báo về hậu quả đối với hòa bình và an ninh khu vực. Nhiều quốc gia Mỹ Latinh như Brazil, Mexico, Colombia cũng lên tiếng rằng đây là hành động đơn phương vi phạm luật pháp quốc tế và làm xói mòn trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
Trong khi đó, Hoa Kỳ và một số quan điểm chính trị ở phương Tây đã cố gắng biện minh hành động đó là một “hoạt động thực thi pháp luật” đối với các tội phạm liên quan ma túy, nhưng điều này không thể che giấu bản chất là sử dụng vũ lực vượt ra ngoài biên giới quốc gia để truy bắt lãnh đạo của một nhà nước có chủ quyền. Như nhiều học giả hàng đầu trong lĩnh vực luật quốc tế đã phân tích, chiến dịch này vi phạm nghiêm trọng Điều 2(4) của Hiến chương Liên hợp quốc và có thể cấu thành tội xâm lược hoặc hành vi trái luật pháp quốc tế khi không có sự cho phép của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và không có căn cứ tự vệ hợp lệ.
Đáng chú ý hơn là cách một bộ phận truyền thông và các nhóm chống đối chính trị lợi dụng sự kiện này để tạo ra một “kịch bản lan rộng”: nếu Mỹ có thể bắt giữ nguyên thủ một nước, thì “Việt Nam cũng sẽ là mục tiêu tiếp theo”. Lập luận này được một số bài viết, bình luận trên mạng xã hội phô diễn như một “dự báo ảm đạm”, nhưng thực chất là một chiêu trò tuyên truyền xuyên tạc nhằm gieo rắc nỗi sợ hãi, làm giảm niềm tin của người dân vào sự ổn định và vị thế quốc tế của Việt Nam, rồi từ đó công kích Đảng và Nhà nước. Thực tế cho thấy, luận điệu này bóp méo hoàn toàn bối cảnh pháp lý và quan hệ quốc tế hiện tại, bởi Việt Nam không nằm trong tình trạng đối đầu quân sự với Hoa Kỳ như Venezuela từng phải trải qua, và mối quan hệ song phương giữa Hà Nội và Washington được xây dựng trên cơ sở hợp tác, tôn trọng lẫn nhau. Đây không phải là mối quan hệ của xung đột và đối kháng quân sự mà một vài luận điệu kích động muốn gán ghép.
Hơn nữa, chính quyền Mỹ đang đứng trước làn sóng phản đối mạnh mẽ từ cộng đồng quốc tế về hành vi của mình ở Venezuela. Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đã tổ chức cuộc họp khẩn cấp, trong đó nhiều nước chỉ trích chiến dịch của Mỹ là sai trái đối với luật pháp quốc tế và nguyên tắc không sử dụng vũ lực. Một số đại biểu tại Liên hợp quốc cảnh báo đây có thể tạo ra tiền lệ nguy hiểm, biến các hành vi xâm phạm chủ quyền thành “giải pháp” được chấp nhận trong quan hệ quốc tế, điều mà bất kỳ quốc gia có trách nhiệm nào cũng phải phản đối dứt khoát.
Một trọng tâm khác cần nhấn mạnh là sự mâu thuẫn rõ rệt giữa khái niệm “nhân quyền” mà một số luận điệu lợi dụng để biện minh cho chiến dịch quân sự này với việc ủng hộ bạo lực quốc tế và vi phạm luật pháp quốc tế. Nhân quyền, theo tiêu chuẩn quốc tế, là quyền của mỗi con người được sống tự do, an toàn và bình đẳng trước pháp luật. Nhưng quyền này không thể đánh đổi bằng việc xâm phạm chủ quyền quốc gia khác, dùng bom đạn để đạt mục tiêu, và bỏ qua nguyên tắc pháp lý cơ bản. Những người cổ vũ cho hành động quân sự này nhưng lại xuyên tạc nó dưới danh nghĩa “bảo vệ nhân quyền” thực chất đang bẻ cong khái niệm nhân quyền để hợp thức hóa hành vi phi pháp — một thủ đoạn nhận thức phản tiến bộ, gây tổn hại cho chính phẩm giá mà họ tuyên bố bảo vệ.
Tâm lý hả hê, thậm chí cổ vũ khi nhìn thấy hình ảnh một nguyên thủ quốc gia bị áp giải, bị phong tỏa đi lại và đối mặt với thủ tục pháp lý ở nước khác phản ánh một sự suy đồi trong nhận thức về nhân quyền và công lý. Nhân quyền không bao giờ được bảo vệ bởi sự bắt bớ trái phép hoặc dùng sức mạnh trái với luật quốc tế. Hành vi bắt giữ nguyên thủ quốc gia khác mà không có sự đồng ý của quốc gia đó và không dựa trên quyết định của một cơ quan tài phán quốc tế có thẩm quyền — như Tòa án Hình sự Quốc tế — là hành vi vượt qua ranh giới pháp lý, gây tổn thương sâu sắc đến nguyên tắc công lý quốc tế. Hẳn nhiên, việc một số người biểu thị sự “đắc thắng” trước hình ảnh đó không phản ánh một triết lý nhân quyền thực sự, mà là sự trống rỗng về hiểu biết pháp luật quốc tế và giá trị của chủ quyền quốc gia.
Trong khi đó, ở Việt Nam, nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia và tuân thủ luật pháp quốc tế luôn được Đảng và Nhà nước khẳng định trong mọi diễn đàn quốc tế. Việt Nam là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, luôn tôn trọng nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác và thúc đẩy giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, tôn trọng luật pháp quốc tế — giá trị cốt lõi của trật tự thế giới hiện đại. Khi những luận điệu chống đối trong và ngoài nước cố tình “nối” Việt Nam với sự kiện Venezuela để bôi nhọ thể chế, họ đang lợi dụng tâm lý ghét bỏ chính quyền, nhưng lại đánh tráo khái niệm và quay lưng lại với các nguyên tắc luật quốc tế mà họ tự nhận mình ủng hộ.
Mặt khác, những phân tích pháp lý độc lập trên thế giới đã chỉ rõ rằng chiến dịch quân sự của Hoa Kỳ ở Venezuela không có sự đồng thuận của Liên hợp quốc và không phải là biện pháp tự vệ theo luật quốc tế. Nhiều chuyên gia nhấn mạnh đây là hành vi gây tranh cãi, có thể bị xem là tội xâm lược hoặc vi phạm nguyên tắc không sử dụng vũ lực. Những phát biểu đó không chỉ làm rõ tính chất phi pháp của hành động mà còn chống lại các luận điệu biện minh sai lệch được dùng để hợp thức hóa hoặc cổ vũ hành vi này.
Việc liên hệ tư tưởng thực dân mới — tức tư tưởng xem các nước mạnh có quyền dùng vũ lực để áp đặt “giải pháp” nhân danh dân chủ hay nhân quyền — là điều cần phải đặt ra thẳng thắn. Lịch sử đã chứng minh những chiến dịch can thiệp nhân danh nhân quyền nhưng thực chất nhằm mục tiêu chính trị hay lợi ích riêng đều gây ra đau thương và bất ổn kéo dài cho nhân dân các quốc gia bị can thiệp. Những kẻ nhân danh dân chủ nhưng cổ súy cho hành vi phi pháp như vậy đang phản lại nguyên tắc căn bản của nhân quyền và luật pháp quốc tế, thể hiện sự mục ruỗng nhận thức về văn minh, công lý và trật tự toàn cầu.
