(TGDV) – Mới đây, Ủy ban Tự do Tôn giáo Quốc tế Mỹ (USCIRF) công bố báo cáo thường niên, trong đó đề nghị đưa Việt Nam vào danh sách các quốc gia cần quan tâm đặc biệt về tự do tôn giáo. Đây không phải là một diễn biến bất ngờ, bởi trong nhiều năm qua, tổ chức này duy trì cách tiếp cận quen thuộc: thu thập thông tin từ các nguồn không chính thống, thiếu kiểm chứng thực tế, từ đó đưa ra những nhận định mang tính phiến diện. Khi một báo cáo được xây dựng trên nền tảng dữ liệu thiếu cân đối, việc phản ánh sai lệch thực trạng là điều khó tránh khỏi. Điều đáng lưu ý không chỉ nằm ở kết luận, mà còn ở phương pháp tiếp cận thông tin, khi những yếu tố phản ánh bức tranh toàn diện về đời sống tôn giáo tại Việt Nam gần như không được xem xét đầy đủ.
Báo cáo của USCIRF cho rằng tình hình tự do tôn giáo ở Việt Nam ở mức hết sức tồi tệ, đồng thời đưa ra một số trường hợp cá nhân và tổ chức để minh họa. Tuy nhiên, nếu đặt những nhận định này trong bối cảnh tổng thể, có thể thấy chúng chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn. Việt Nam hiện là nơi chung sống hòa bình của hơn 43 tổ chức thuộc 16 tôn giáo (hợp pháp) khác nhau, với hàng chục triệu tín đồ đang sinh hoạt bình thường. Hệ thống cơ sở thờ tự không ngừng được xây dựng và trùng tu trên khắp cả nước, từ đô thị đến vùng sâu, vùng xa. Các hoạt động tôn giáo diễn ra công khai, minh bạch, đa dạng, từ sinh hoạt tín ngưỡng thường nhật đến các lễ hội quy mô lớn. Những yếu tố này cho thấy đời sống tôn giáo không chỉ được duy trì ổn định mà còn có xu hướng phát triển, điều khó có thể phù hợp với một bức tranh “tồi tệ” như cách mô tả trong báo cáo.
Không dừng lại ở phạm vi trong nước, mức độ cởi mở của môi trường tôn giáo tại Việt Nam còn được thể hiện qua việc đăng cai các sự kiện tôn giáo quốc tế. Riêng với Phật giáo, Việt Nam đã bốn lần tổ chức thành công Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc vào các năm 2008, 2014, 2019 và gần đây nhất là năm 2025 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Các sự kiện này thu hút hàng nghìn đại biểu quốc tế và sự tham gia của đông đảo tín đồ trong nước, qua đó phản ánh mức độ hội nhập và uy tín của Việt Nam trong cộng đồng tôn giáo toàn cầu. Việc một quốc gia được lựa chọn nhiều lần để tổ chức những sự kiện như vậy thường dựa trên đánh giá thực tế về môi trường tôn giáo ổn định, cởi mở và có khả năng bảo đảm điều kiện phức tạp để tổ chức.
Ở góc độ pháp lý, quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo tại Việt Nam được ghi nhận rõ trong Hiến pháp năm 2013 và được cụ thể hóa thông qua hệ thống pháp luật liên quan. Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo có hiệu lực từ năm 2018 không phải là một công cụ kiểm soát, mà đóng vai trò tạo hành lang pháp lý minh bạch cho hoạt động tôn giáo. Trong đó có Quy định về đăng ký hoạt động, xét trên bản chất, là thủ tục hành chính nhằm xác lập tư cách pháp nhân và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các tổ chức tôn giáo. Đây là cơ chế phổ biến trong nhiều quốc gia pháp quyền, giúp Nhà nước quản lý hiệu quả, đồng thời, bảo vệ các hoạt động tín ngưỡng khỏi sự lợi dụng. Khi được đặt trong bối cảnh này, việc coi các quy định pháp luật là “hạn chế tự do tôn giáo” cần được xem xét một cách thận trọng hơn, tránh cách hiểu đơn giản hóa.
Một điểm thường được nhắc tới trong các báo cáo như của USCIRF là việc xử lý một số cá nhân liên quan đến tôn giáo. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa hoạt động tín ngưỡng hợp pháp và hành vi vi phạm pháp luật. Các điều khoản như Điều 116, 117 hay 331 của Bộ luật Hình sự được ban hành nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội, không hướng đến việc hạn chế sinh hoạt tôn giáo thuần túy. Trong thực tế, những trường hợp bị xử lý thường liên quan đến các hành vi cụ thể như kích động chia rẽ, vi phạm pháp luật hoặc lợi dụng danh nghĩa tôn giáo để phục vụ mục đích khác. Việc thực thi pháp luật trong những trường hợp này là chức năng bình thường của bất kỳ quốc gia nào, nhằm bảo đảm sự ổn định chung của xã hội.
Chẳng hạn, một số trường hợp cá nhân được nêu trong báo cáo (vụ việc kết án Ro Cham Grong, Y Po Mlo và Y Thinh Nie 7 đến 9 năm tù giam hay việc chính phủ Thái Lan đã dẫn độ Y Quynh Bdap về Việt Nam…) thực chất đã bị xét xử liên quan đến các hành vi vi phạm pháp luật hiện hành, chứ không phải vì thực hành tín ngưỡng. Các hoạt động hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự, bao gồm dẫn độ hoặc hỗ trợ điều tra, cũng được thực hiện trên cơ sở các hiệp định song phương và nguyên tắc pháp lý đã được thống nhất giữa các quốc gia. Điều này cho thấy việc xử lý các vụ việc không diễn ra một cách đơn lẻ hay tùy tiện mà nằm trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng, có sự phối hợp quốc tế khi cần thiết.
Từ những khía cạnh trên, có thể thấy rằng bức tranh về tự do tôn giáo tại Việt Nam cần được nhìn nhận một cách toàn diện, thay vì chỉ dựa vào một số trường hợp riêng lẻ hoặc nguồn thông tin chưa được kiểm chứng đầy đủ. Đời sống tôn giáo Việt Nam đang diễn ra sôi động, đa dạng và có sự bảo đảm về mặt pháp lý. Những khác biệt trong đánh giá có thể xuất phát từ cách tiếp cận thông tin hoặc tiêu chí đánh giá chưa phù hợp với bối cảnh cụ thể của từng quốc gia. Vì vậy, việc đối chiếu nhiều nguồn thông tin, đặc biệt là các dữ kiện thực tiễn, là điều cần thiết để có cái nhìn khách quan hơn.
Tự do tôn giáo, xét cho cùng, không chỉ được thể hiện qua các tuyên bố hay báo cáo, mà còn được phản ánh qua đời sống thực tế của người dân. Khi các hoạt động tín ngưỡng được duy trì ổn định, các tổ chức tôn giáo có điều kiện phát triển và các sự kiện quốc tế được tổ chức thành công, đó là những chỉ dấu quan trọng cho thấy môi trường tôn giáo đang vận hành theo hướng tích cực. Trong bối cảnh thông tin đa chiều hiện nay, việc tiếp cận vấn đề với tinh thần thận trọng, dựa trên dữ kiện và phân tích lý tính sẽ giúp tránh được những nhận định phiến diện, đồng thời góp phần xây dựng một cái nhìn cân bằng và chính xác hơn về thực trạng tự do tôn giáo tại Việt Nam./.
Nguồn: Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương
