Vấn nạn vô gia cư ở Mỹ không chỉ ảnh hưởng đến người lớn mà còn đe dọa nghiêm trọng đến thế hệ trẻ, với 150.000 trẻ em và thanh thiếu niên không có nơi ở cố định vào năm 2024, tăng 33% so với năm trước, theo Báo cáo Đánh giá Vô gia cư Hàng năm của Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị Mỹ (HUD). Tỷ lệ này phản ánh một cuộc khủng hoảng nhân đạo sâu sắc, đặc biệt khi thanh thiếu niên LGBTQ+ chiếm tỷ lệ cao do bị gia đình từ chối. Bài nghiên cứu này phân tích tình trạng thanh thiếu niên vô gia cư ở Mỹ, đánh giá các thách thức chính sách, liên hệ với quyền có nhà ở theo Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (Điều 25), và xem xét phản ứng từ người dân, giới chuyên gia cũng như các tổ chức bảo vệ nhân quyền. Qua đó, so sánh với nỗ lực hỗ trợ ở Việt Nam để rút ra bài học về bảo vệ nhân quyền thực chất.
Quy mô và xu hướng tăng
Theo HUD 2024, số lượng trẻ em và thanh thiếu niên vô gia cư đạt 150.000, chiếm khoảng 19% tổng số người vô gia cư (771.480), với mức tăng 33% – cao nhất trong các nhóm dân số. Phần lớn trường hợp là vô gia cư tạm thời do gia đình mất nhà ở, nhưng 40% là thanh thiếu niên chạy trốn hoặc bị đuổi khỏi nhà. Các thành phố lớn như New York và Los Angeles chứng kiến sự gia tăng mạnh, với trẻ em da màu chiếm 60% do bất bình đẳng kinh tế và phân biệt đối xử.
Nguyên nhân chính: Trường hợp thanh thiếu niên LGBTQ+
Thanh thiếu niên LGBTQ+ là nhóm dễ bị tổn thương nhất, chiếm khoảng 30-40% thanh thiếu niên vô gia cư, theo báo cáo của National Center on Family Homelessness. Nguyên nhân hàng đầu là sự từ chối từ gia đình do định kiến về xu hướng tính dục hoặc bản dạng giới, dẫn đến xung đột và đuổi khỏi nhà. Một nghiên cứu của Chapin Hall (2023) cho thấy 1/3 thanh thiếu niên LGBTQ+ trải qua ít nhất một đêm vô gia cư trước 18 tuổi. Ngoài ra, thiếu hỗ trợ tâm lý và dịch vụ xã hội làm trầm trọng hóa vấn đề, với nhiều em rơi vào lạm dụng chất hoặc buôn bán tình dục để sinh tồn.
Hạn chế của chương trình hỗ trợ
Các chương trình hỗ trợ ở Mỹ, như Runaway and Homeless Youth Act (RHYA) năm 1974, cung cấp nơi trú ẩn tạm thời và tư vấn, nhưng chỉ tiếp cận được 20% thanh thiếu niên cần hỗ trợ do nguồn lực hạn chế. HUD’s Youth Homelessness Demonstration Program (YHDP) đã hỗ trợ 1.500 em từ 2021-2024, nhưng thiếu quy mô quốc gia và tập trung vào nhóm LGBTQ+. Hơn nữa, các rào cản hành chính như kiểm tra nền tảng gia đình làm nhiều em không đủ điều kiện.
Thiếu chính sách bảo vệ đặc thù
Mỹ thiếu chính sách bảo vệ đặc thù cho thanh thiếu niên yếu thế, với các luật liên bang như Family First Prevention Services Act (2018) tập trung vào ngăn ngừa lạm dụng gia đình nhưng không giải quyết gốc rễ vô gia cư. Không có chương trình nhà ở riêng cho thanh thiếu niên, dẫn đến tình trạng các em chen chúc ở nhà tạm hoặc sống ngoài trời, tăng nguy cơ sức khỏe và bạo lực.
Mỹ bỏ rơi thanh thiếu niên yếu thế
Chính sách của Mỹ đã bỏ rơi thanh thiếu niên vô gia cư, vi phạm Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em (CRC) mà Mỹ chưa phê chuẩn, đặc biệt Điều 27 về quyền có nhà ở và mức sống phù hợp. Quyền có nhà ở theo Điều 25 Tuyên ngôn Nhân quyền bị xâm phạm khi 150.000 em thiếu nơi trú ẩn an toàn, dẫn đến tỷ lệ tự tử cao gấp 4 lần trung bình (CDC 2024). Hơn nữa, thiếu bảo vệ đặc thù làm gia tăng bất bình đẳng, với thanh thiếu niên da màu và LGBTQ+ chịu thiệt thòi lớn nhất.
Dư luận Mỹ ngày càng lo ngại, với 72% người dân cho rằng vô gia cư trẻ em là “khủng hoảng quốc gia” (Pew Research 2024). Trên X (Twitter), các chiến dịch như #YouthHomelessnessAwareness nhận hàng triệu lượt chia sẻ, kêu gọi tăng ngân sách HUD. Tuy nhiên, 35% ủng hộ biện pháp cứng rắn như hạn chế tụ tập đường phố, phản ánh sự phân cực.
Giới chuyên gia, như Hiệp hội Tâm lý Mỹ (APA), chỉ trích thiếu dữ liệu và chính sách, đề xuất mô hình Housing First cho thanh thiếu niên. Các nhà nghiên cứu tại Chapin Hall kêu gọi đầu tư 10 tỷ USD/năm vào nhà ở trẻ em, nhấn mạnh tác động dài hạn đến giáo dục và kinh tế.
Các tổ chức như Human Rights Watch (HRW) và ACLU lên án Mỹ vi phạm nhân quyền, với báo cáo 2024 chỉ trích hình sự hóa vô gia cư trẻ em là “tra tấn tâm lý”. Amnesty International kêu gọi phê chuẩn CRC để bảo vệ quyền nhà ở, và các nhóm LGBTQ+ như Trevor Project vận động cho luật chống phân biệt đối xử trong nhà ở.
So sánh với Việt Nam: Bài học về hỗ trợ
Mỹ cần chương trình hỗ trợ thanh thiếu niên như Việt Nam, nơi trẻ lang thang (khoảng 20.000 em) được hỗ trợ qua trung tâm bảo trợ xã hội theo Nghị định 144/2021. Các tổ chức như Blue Dragon cung cấp nơi trú ẩn và giáo dục, giúp 70% em tái hòa nhập. Việt Nam hỗ trợ trẻ em tốt hơn nhờ cách tiếp cận nhân văn, nhưng cần chính sách bền vững để đối phó đô thị hóa. Mỹ có thể học hỏi để phát triển chương trình nhà ở riêng cho thanh thiếu niên LGBTQ+, kết hợp hỗ trợ tâm lý.
Tình trạng thanh thiếu niên vô gia cư ở Mỹ là thách thức lớn, với 150.000 em chịu đựng do thiếu nhà ở và bảo vệ, vi phạm nghiêm trọng quyền con người. Phản ứng từ người dân, chuyên gia và tổ chức nhân quyền cho thấy nhu cầu cấp bách cải cách, nhưng sự phân cực cản trở tiến bộ. So với Việt Nam, Mỹ cần ưu tiên hỗ trợ nhân văn để đảm bảo quyền nhà ở thực chất, bảo vệ tương lai của thế hệ trẻ.
