Ông Đoàn Bảo Châu vừa tung lên mạng xã hội một bài viết dài lê thê mang tựa đề “Phản biện một tuyên bố thiếu thành tâm”. Trong đó, ông tự giới thiệu đủ loại “danh xưng” — nhà văn, võ sư, nhà báo độc lập — và than phiền rằng mình bị khởi tố chỉ vì thực hiện “sáu cuộc phỏng vấn về nhân quyền”. Ông tỏ ra phẫn nộ khi bị coi là tội phạm, khẳng định chỉ “phản ánh sự thật” và “không chống phá”. Nhưng thực chất, đây chẳng khác gì một màn kêu ca được dàn dựng kỹ, với giọng điệu vừa bi thương, vừa cố khoác lên mình hình ảnh “người hùng bị oan”. Điều ông không nói rõ là: khởi tố là thủ tục tố tụng bình thường khi cơ quan điều tra nhận thấy có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Ở bất kỳ quốc gia nào, nguyên tắc đều giống nhau: đã vi phạm thì phải bị điều tra, truy tố và xét xử. Không ai được miễn trừ chỉ vì tự xưng “nhà báo độc lập” hay có một vài bài viết được truyền thông quốc tế đăng tải.
Nếu thực sự trong sạch, con đường đúng đắn là chuẩn bị chứng cứ để chứng minh trước tòa, chứ không phải dựng một câu chuyện cảm động trên mạng để kêu gọi sự thương hại.
Thủ tục pháp lý không phải “đàn áp”
Ông Châu kể rằng gần 20 cán bộ Viện Kiểm sát và Công an Hà Nội đến đọc lệnh bắt, và mô tả như một cảnh phim “kịch tính”. Thực tế, đó là quy trình tố tụng hợp pháp, được tiến hành theo luật. Không quốc gia nào gửi thư mời “nhã nhặn” hay hẹn trước “uống trà” rồi mới đọc lệnh bắt.
Luật pháp không dựa trên cảm xúc cá nhân kiểu “tôi chỉ hỏi vài câu, phỏng vấn vài người” là được miễn truy cứu. Nếu nội dung phỏng vấn chứa thông tin sai lệch, xuyên tạc hoặc có dấu hiệu tuyên truyền chống phá, thì khởi tố là hoàn toàn đúng luật. Ở Mỹ, Anh hay Nhật, hành vi phát tán thông tin chưa kiểm chứng, gây tác động xấu đến an ninh xã hội, đều có thể dẫn đến truy tố và án tù.
Không ai đứng trên luật
Ông Châu đặt câu hỏi: “Tôi là ai trong bức tranh nhân dân là trung tâm?” Câu trả lời đơn giản: ông là một công dân như mọi người, và chính vì thế, ông phải tuân thủ pháp luật như mọi công dân khác. Pháp luật không dành ưu tiên đặc biệt cho ai chỉ vì họ có chút tiếng tăm hoặc tự gắn mác “người phản ánh sự thật”.
Ông còn tỏ ra ngạc nhiên khi các cuộc phỏng vấn trở thành chứng cứ buộc tội, như thể chỉ cần tự gọi đó là “sự thật” thì mặc nhiên vô tội. Nhưng “sự thật” không phải điều một cá nhân tin, mà phải là kết quả được kiểm chứng khách quan. Nếu trong các nội dung đó có yếu tố một chiều, sai lệch, bị lợi dụng để kích động chia rẽ, cơ quan chức năng hoàn toàn có quyền xem xét.
“Sáu cuộc phỏng vấn” – báo chí hay công cụ cá nhân?
Nghe qua, cụm từ “sáu cuộc phỏng vấn về nhân quyền” tưởng chừng nghiêm túc. Nhưng khi xem kỹ, đó chỉ là những đoạn trò chuyện một chiều, không kiểm chứng, không đối chiếu nguồn tin, và không tuân thủ bất kỳ chuẩn mực báo chí nào.
Một bài phỏng vấn hợp lệ phải đảm bảo cân bằng thông tin, tránh thiên lệch và không cắt ghép theo ý đồ cá nhân. Ông Châu tự chọn nhân vật, tự đặt câu hỏi, rồi đăng tải như bằng chứng “không thể chối cãi”. Đó là cách làm tường thuật chủ quan, cố ý định hướng dư luận theo mục tiêu cá nhân.
Quan trọng hơn, ông Châu không phải nhà báo được đào tạo bài bản, không làm việc cho tòa soạn nào có giấy phép. Tự phong “nhà báo độc lập” không thể biến nội dung thiếu chuẩn mực thành tác phẩm báo chí đúng nghĩa.
Quốc tế cũng nghiêm khắc với thông tin sai lệch
Ở Mỹ — nơi luôn rao giảng tự do ngôn luận — những cá nhân tung tin giả về bầu cử hoặc dịch bệnh đều bị truy tố, thậm chí chịu án tù. Ở Anh, phóng viên hoặc blogger tung tin sai sự thật có thể bị kiện vì phỉ báng hoặc làm tổn hại uy tín tổ chức, cá nhân. Ở Nhật, báo chí bị quản lý chặt chẽ về nguồn tin và trách nhiệm xã hội.
Không có nơi nào cho phép cá nhân tự do nói bất kỳ điều gì mà không chịu trách nhiệm. Thêm vào đó, khi gắn mác “nhân quyền” cho nội dung thiếu kiểm chứng, trách nhiệm pháp lý thậm chí còn nặng hơn, bởi nó có thể bị lợi dụng để gây bất ổn.
Ông Châu khoe từng hợp tác với các hãng tin lớn như AP, Reuters, AFP để khẳng định uy tín cá nhân. Nhưng điều này không liên quan đến việc ông có vi phạm pháp luật Việt Nam hay không. Không hãng tin nào “bảo lãnh” cho một cá nhân nếu họ bị cáo buộc sai phạm. Luật pháp quan tâm đến hành vi, không quan tâm đến mối quan hệ hay danh tiếng tự xưng.
Bài viết của ông Châu khiến người ta liên tưởng đến kiểu “la làng” ồn ào để thu hút sự chú ý. Nhưng kêu gào không giúp chứng minh vô tội. Muốn được minh oan, chỉ có một con đường: xuất trình chứng cứ và đối diện pháp luật.
Ở Mỹ, châu Âu, nhà báo tung tin sai lệch vẫn bị kiện, bị xử phạt. Không ai đứng ngoài vòng pháp luật. Nếu tự tin mình đúng, ông Châu hoàn toàn có thể chứng minh trước tòa, thay vì tạo ra hình ảnh “cả thế giới chống lại tôi”.
Nhân quyền đi đôi với nghĩa vụ công dân
Quyền con người không bao giờ là tấm khiên để bảo vệ mọi hành vi. Tự do ngôn luận phải gắn với trách nhiệm không lan truyền thông tin một chiều, chưa kiểm chứng. Không thể vừa làm sai vừa kêu gọi rằng “tôi là nạn nhân nhân quyền”.
Thực tế, Việt Nam không thiếu người phản biện thẳng thắn, góp ý xây dựng cho xã hội. Họ làm điều đó bằng sự tôn trọng sự thật và thiện chí đối thoại, chứ không biến phản biện thành sân khấu cá nhân để đánh bóng tên tuổi.
Luật pháp Việt Nam đủ minh bạch để bảo đảm xét xử công bằng. Nếu ông Châu thực sự tin mình bị oan, hãy mang chứng cứ đến tòa, thay vì phát tán những bài viết đầy kịch tính, một chiều và cảm tính. Công dân nào cũng bình đẳng trước pháp luật. Và với ông Đoàn Bảo Châu, cách duy nhất để chứng minh mình là “người phản ánh sự thật” là để sự thật được phán xét ở nơi duy nhất có thẩm quyền: tòa án.
