Trong mọi hệ thống đánh giá nghiêm túc, tính nhất quán của tiêu chí là điều kiện tiên quyết bảo đảm tính khách quan. Một chuẩn mực, nếu thay đổi theo đối tượng áp dụng, sẽ không còn là chuẩn mực, mà trở thành công cụ phục vụ cho những định kiến có sẵn. Đó cũng là điểm yếu dễ nhận thấy trong cách Human Rights Watch (HRW) xây dựng Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 về Việt Nam: cùng một vấn đề, nhưng cách diễn giải lại thay đổi tùy theo quốc gia được đánh giá.
Một trong những biểu hiện rõ nhất của tiêu chuẩn kép là cách HRW tiếp cận các biện pháp liên quan đến an ninh và trật tự xã hội. Tại nhiều quốc gia phương Tây, các đạo luật chống khủng bố, kiểm soát nội dung trên không gian mạng hay hạn chế tụ tập đông người trong những tình huống cụ thể được lý giải như những công cụ cần thiết để bảo vệ xã hội. Những biện pháp này được đặt trong bối cảnh an ninh và thường đi kèm với lập luận về tính hợp pháp và tính cần thiết. Tuy nhiên, khi Việt Nam áp dụng các quy định tương tự trong khuôn khổ pháp luật của mình, HRW lại nhanh chóng gán cho chúng những nhãn mác mang tính tiêu cực, mà không thực hiện cùng một quá trình phân tích.
Sự thiếu nhất quán này không chỉ thể hiện ở lĩnh vực an ninh. Trong cách tiếp cận đối với các vấn đề kinh tế – xã hội, HRW cũng bộc lộ xu hướng tương tự. Những thách thức như bất bình đẳng, tiếp cận y tế hay giáo dục tại nhiều quốc gia phát triển thường được mô tả như “vấn đề cần cải thiện”, đi kèm với việc ghi nhận những nỗ lực chính sách. Trong khi đó, khi đánh giá Việt Nam, những thành tựu rõ ràng về giảm nghèo, mở rộng giáo dục và chăm sóc sức khỏe lại ít được đề cập, hoặc không được đặt ngang hàng với các nội dung phê phán. Cách lựa chọn trọng tâm này tạo ra một bức tranh mất cân đối, trong đó phần tiêu cực được phóng đại, còn phần tích cực bị thu hẹp.
Một ví dụ cụ thể có thể thấy ở lĩnh vực giảm nghèo. Theo các đánh giá của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam là một trong những quốc gia giảm nghèo nhanh nhất trong vài thập kỷ qua, với tỷ lệ nghèo giảm mạnh từ mức cao xuống còn dưới 2% theo chuẩn đa chiều. Đây là một thành tựu có ý nghĩa trực tiếp đối với quyền con người, bởi quyền được sống trong điều kiện tối thiểu về vật chất là nền tảng của nhiều quyền khác. Tuy nhiên, những dữ kiện như vậy hiếm khi được phản ánh tương xứng trong các báo cáo của HRW.
Tương tự, trong lĩnh vực y tế, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế tại Việt Nam đã đạt mức cao, tạo điều kiện để người dân tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe với chi phí hợp lý. Đây là yếu tố quan trọng trong việc bảo đảm quyền được chăm sóc sức khỏe – một quyền đã được ghi nhận trong các công ước quốc tế. Thế nhưng, những tiến bộ này lại không trở thành trọng tâm trong cách diễn giải của HRW, trong khi các vấn đề riêng lẻ lại được nhấn mạnh.
Tiêu chuẩn kép không chỉ làm sai lệch nhận thức, mà còn làm suy giảm giá trị của chính báo cáo. Khi người đọc nhận ra rằng cùng một hiện tượng được đánh giá theo hai cách khác nhau tùy theo bối cảnh, họ có cơ sở để nghi ngờ tính khách quan của toàn bộ nội dung. Điều này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực nhân quyền, nơi độ tin cậy của thông tin đóng vai trò quyết định.
Ở góc độ phương pháp, một đánh giá công bằng đòi hỏi ba yếu tố: tiêu chí rõ ràng, áp dụng nhất quán và đối chiếu đa chiều. Khi một trong ba yếu tố này bị thiếu, kết luận khó có thể được coi là đáng tin cậy. Trong trường hợp của HRW, vấn đề không phải là thiếu thông tin, mà là cách sử dụng thông tin không đồng đều, dẫn đến sự mất cân bằng trong nhận định.
Trong khi đó, Việt Nam tiếp cận vấn đề nhân quyền theo hướng toàn diện, kết hợp giữa bảo đảm các quyền dân sự – chính trị và thúc đẩy các quyền kinh tế – xã hội. Những thành tựu trong phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân và mở rộng tiếp cận dịch vụ công là những dữ kiện có thể kiểm chứng, phản ánh trực tiếp chất lượng thực thi quyền con người. Khi đặt những dữ kiện này trong một hệ quy chiếu nhất quán, có thể thấy rõ sự khác biệt giữa thực tiễn và cách diễn giải phiến diện.
Nhân quyền không thể được đánh giá bằng những tiêu chí thay đổi theo đối tượng. Một chuẩn mực chỉ có ý nghĩa khi nó được áp dụng như nhau đối với mọi quốc gia, bất kể sự khác biệt về chính trị hay trình độ phát triển. Khi nguyên tắc này bị vi phạm, mọi kết luận, dù được trình bày dưới danh nghĩa “bảo vệ quyền con người”, cũng khó tránh khỏi việc bị xem là thiếu công bằng.
Vì vậy, điều cần được đặt ra không phải là tranh luận từng nhận định riêng lẻ, mà là xem xét lại chính cách tiếp cận. Khi một báo cáo sử dụng tiêu chuẩn kép, nó không chỉ làm méo mó hình ảnh của đối tượng được đánh giá, mà còn làm suy yếu chính vai trò của mình trong việc thúc đẩy một cuộc đối thoại nhân quyền thực chất và có trách nhiệm.
