Sai phạm tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang đã gây ra một cú sốc lớn đối với dư luận. Khi những người được giao nhiệm vụ bảo vệ sự nghiêm minh của kỳ thi lại bị điều tra về hành vi tạo điều kiện, hướng dẫn hoặc nhắc bài cho thí sinh, sự phẫn nộ của xã hội là hoàn toàn có cơ sở. Hàng triệu học sinh đã học tập nghiêm túc, bước vào phòng thi bằng năng lực thực sự, có quyền đòi hỏi mọi hành vi làm sai lệch kết quả phải bị điều tra đến cùng và xử lý nghiêm minh.
Nhưng chống gian lận không đồng nghĩa với quyền kết tội tập thể.
Sau khi phương án hủy kết quả cũ và tổ chức thi lại được công bố, trên mạng xã hội xuất hiện không ít bình luận gọi chung 328 học sinh tại điểm thi là “nhóm gian lận”, “con nhà quyền thế”, “thí sinh được cứu”, thậm chí coi tất cả các em là những người đã mua điểm hoặc chủ động tham gia vào đường dây sai phạm. Một số tài khoản còn kêu gọi công khai danh sách, truy tìm danh tính, đối chiếu gia đình và nghề nghiệp của phụ huynh.
Đó không còn là yêu cầu làm rõ trách nhiệm. Đó là sự chuyển dịch nguy hiểm từ đấu tranh chống tiêu cực sang phán xét đám đông; từ đòi hỏi công lý sang tạo ra một “bản án mạng” không cần chứng cứ, không cần phân loại hành vi và không cần chờ kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Một điểm thi có sai phạm không có nghĩa mọi thí sinh đều gian lận
Điều trước hết phải được khẳng định là sai phạm xảy ra tại một điểm thi và trách nhiệm của từng thí sinh là hai vấn đề khác nhau.
Theo thông tin ban đầu được Bộ Công an công bố ngày 9/7/2026, kết quả điều tra xác định Trưởng Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang đã có hành vi chỉ đạo, định hướng một số giám thị tạo điều kiện cho thí sinh làm bài môn Toán không đúng quy chế; Thư ký điểm thi được xác định đã vào phòng thi và trực tiếp hướng dẫn một số thí sinh. Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố các bị can và tiếp tục làm rõ toàn bộ diễn biến vụ việc.
Thông tin này cho thấy sai phạm là nghiêm trọng, có dấu hiệu xuất phát từ chính khâu tổ chức thi. Tuy nhiên, cụm từ “một số thí sinh” không thể bị biến thành kết luận “toàn bộ 328 thí sinh đều gian lận”.
Trong một vụ việc có tính chất phức tạp, có thể tồn tại nhiều nhóm hoàn toàn khác nhau: người chủ động đề nghị được giúp đỡ; người biết và tiếp nhận sự hỗ trợ; người được phụ huynh can thiệp nhưng chưa chắc biết đầy đủ sự việc; người chứng kiến nhưng không tham gia; và những học sinh hoàn toàn không liên quan, tự làm bài bằng năng lực thực tế.
Trách nhiệm của mỗi người chỉ có thể được xác định dựa trên hành vi, nhận thức, mức độ tham gia, lợi ích được hưởng và chứng cứ cụ thể. Không thể lấy chung một địa điểm thi làm căn cứ duy nhất để gán cùng một lỗi cho hàng trăm con người.
Nếu chỉ cần dự thi tại nơi xảy ra sai phạm đã đủ để bị coi là người gian lận, nguyên tắc trách nhiệm cá nhân sẽ bị thay thế bằng trách nhiệm liên đới vô hạn. Khi ấy, công lý không còn được xác lập bằng chứng cứ mà bằng sự gần gũi về địa điểm, tên trường hoặc nhóm xã hội.
Phẫn nộ chính đáng không thể thay thế chứng cứ
Dư luận có quyền phẫn nộ. Nhưng phẫn nộ, dù mạnh mẽ đến đâu, cũng không phải chứng cứ pháp lý.
Một thí sinh đạt điểm cao bất thường có thể là đối tượng cần được kiểm tra, nhưng bản thân điểm cao chưa đủ chứng minh gian lận. Một học sinh có phụ huynh giữ chức vụ hoặc có điều kiện kinh tế cũng không mặc nhiên trở thành người được can thiệp điểm. Một bức ảnh chụp chung, một quan hệ quen biết hay một danh sách truyền tay trên mạng càng không thể thay cho kết quả điều tra.
Trong những ngày qua, một số nội dung trên mạng xã hội đã vận hành theo công thức rất dễ kích động: điểm thi cao cộng với học lực bị cho là không tương xứng, cộng với suy đoán về gia đình, từ đó đưa ra kết luận người đó “chắc chắn được nâng đỡ”. Đây là phương pháp suy luận có thể tạo ra lượng tương tác lớn, nhưng không đáp ứng bất kỳ tiêu chuẩn chứng minh nghiêm túc nào.
Sai phạm thi cử có tổ chức đòi hỏi việc kiểm tra dữ liệu điện tử, lời khai, diễn biến trong phòng thi, bài làm, quan hệ giữa cán bộ và phụ huynh, mức độ tiếp nhận sự hỗ trợ của từng thí sinh. Chỉ cơ quan điều tra, trên cơ sở đối chiếu nhiều nguồn chứng cứ, mới có thể đưa ra kết luận đủ giá trị pháp lý.
Việc địa phương tuyên bố xử lý theo tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”, đúng người, đúng hành vi và đúng quy định pháp luật là cần thiết. Nhưng chính tinh thần đó cũng đòi hỏi không được xử lý rộng hơn phạm vi chứng cứ, không biến những học sinh chưa được xác định vi phạm thành người phải gánh chịu sự trừng phạt xã hội.
Các em có thể phải chịu hai lần tổn thương
Báo cáo tổng hợp dư luận đã cảnh báo một nguy cơ đáng lo ngại: những học sinh thực sự học thật, thi thật tại điểm thi có thể phải chịu “hai lần tổn thương”. Các em vừa phải thi lại do kết quả cũ không còn đủ độ tin cậy, vừa bị cộng đồng mặc nhiên nghi ngờ là người gian lận.
Kỳ thi đã kết thúc, nhiều em đã dừng ôn tập, chuẩn bị cho kế hoạch học tập mới. Nay các em phải trở lại với sách vở trong trạng thái tâm lý đặc biệt nặng nề. Khác với thí sinh bình thường, mỗi điểm số các em đạt được trong kỳ thi lại đều có thể trở thành đối tượng bị soi xét.
Nếu điểm cao, có người sẽ nói đề thi được thiết kế để ưu ái.
Nếu điểm thấp, có người sẽ coi đó là bằng chứng kết quả cũ hoàn toàn do gian lận.
Nếu điểm tương đương, vẫn có thể xuất hiện nghi ngờ kỳ thi lại tiếp tục bị can thiệp.
Nói cách khác, các học sinh đang bị đặt vào tình thế mà mọi kết quả đều có thể bị diễn giải bất lợi. Đó là áp lực không một thí sinh trung học nào đáng phải gánh chịu khi chưa có kết luận về hành vi cá nhân.
Nguy hiểm hơn, “nhãn dán” có thể tiếp tục bám theo các em khi vào đại học. Những cụm từ như “học sinh Chuyên Tuyên Quang”, “dân thi lại”, “nhóm được ưu ái” có thể bị sử dụng để chế giễu, cô lập hoặc phủ nhận năng lực của cả những người hoàn toàn không liên quan đến sai phạm.
Một sự cố quản lý của người lớn, nếu xử lý truyền thông không thận trọng, có thể biến thành vết thương danh dự kéo dài đối với một thế hệ học sinh.
Quyền trẻ em không chấm dứt khi xuất hiện nghi vấn vi phạm
Nhiều thí sinh trong vụ việc vẫn thuộc độ tuổi trẻ em theo các chuẩn mực bảo vệ quốc tế. Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em quy định trẻ em không được bị can thiệp tùy tiện hoặc trái pháp luật vào đời sống riêng tư, gia đình, danh dự và uy tín; đồng thời có quyền được pháp luật bảo vệ trước những sự can thiệp hoặc công kích như vậy.
Ủy ban về quyền trẻ em của Liên hợp quốc còn nhấn mạnh rằng việc công khai thông tin làm trẻ em có thể bị nhận diện có nguy cơ gây kỳ thị, ảnh hưởng đến khả năng học tập, việc làm và an toàn về sau. Ngay cả trong trường hợp trẻ em bị cáo buộc vi phạm pháp luật, quyền riêng tư vẫn phải được tôn trọng để tránh hậu quả từ việc gán nhãn và phán xét trước khi có quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Ở đây, phần lớn học sinh thậm chí chưa bị xác định là người vi phạm. Bởi vậy, việc phát tán tên tuổi, hình ảnh, lớp học, thông tin gia đình hoặc kêu gọi “truy tìm” không thể được biện minh bằng mục tiêu chống gian lận.
UNICEF Việt Nam cũng cảnh báo tổn thương trong môi trường số là tổn thương có thật. Trẻ em có kỹ năng tự bảo vệ còn hạn chế; việc chia sẻ thông tin cá nhân, tham gia công kích hoặc bắt nạt trực tuyến có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với tâm lý và đời sống của các em.
Không gian mạng không phải một tòa án. Số lượt chia sẻ không biến tin đồn thành sự thật. Sự giận dữ của số đông cũng không trao cho bất kỳ ai quyền hủy hoại danh dự của một học sinh.
Bảo vệ học sinh vô tội không phải là bao che gian lận
Một số người cho rằng lên tiếng bảo vệ 328 học sinh khỏi sự quy chụp là “bênh vực gian lận”. Cách đặt vấn đề này tạo ra một lựa chọn giả tạo: hoặc phải kết tội tất cả, hoặc bị coi là dung túng cái sai.
Thực tế, một lập trường nghiêm túc phải đồng thời thực hiện hai yêu cầu.
Một mặt, phải điều tra đến cùng, xử lý nghiêm cán bộ, giáo viên, phụ huynh và thí sinh có hành vi vi phạm. Không thể vì người liên quan là học sinh mà bỏ qua hành vi chủ động tiếp nhận hoặc tham gia gian lận nếu có đầy đủ chứng cứ. Việc bảo vệ quyền trẻ em không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm.
Mặt khác, phải bảo vệ người chưa được chứng minh có lỗi khỏi sự kết tội tập thể. Đây không phải sự mềm yếu, mà là yêu cầu cơ bản của công lý.
Pháp luật nghiêm minh không phải pháp luật trừng phạt được nhiều người nhất. Pháp luật nghiêm minh là pháp luật xác định đúng người, đúng hành vi, đúng mức độ và không để người vô tội chịu hậu quả thay cho người có lỗi.
Nếu vì mong muốn răn đe mà buộc cả 328 học sinh phải mang danh gian lận, xã hội sẽ tạo ra một bất công mới trong quá trình sửa chữa bất công cũ. Khi đó, mục tiêu bảo vệ sự trong sạch của kỳ thi lại bị chính cách phản ứng cực đoan làm tổn hại.
Không nên lấy 74 trường hợp bị đình chỉ để kết tội 328 thí sinh
Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, cơ quan quản lý cho biết toàn quốc có 74 thí sinh bị đình chỉ, gồm 69 trường hợp mang điện thoại vào phòng thi và 5 trường hợp sử dụng tài liệu. Các trường hợp này bị phát hiện trực tiếp, chủ thể vi phạm được xác định và có căn cứ áp dụng quy chế tại chỗ.
Vụ Chuyên Tuyên Quang không giống hoàn toàn những trường hợp đó.
Khi một thí sinh bị bắt quả tang mang điện thoại, việc cá thể hóa hành vi tương đối rõ. Nhưng khi cán bộ tổ chức thi bị cáo buộc tạo điều kiện hoặc hướng dẫn “một số thí sinh”, cơ quan điều tra phải xác định phạm vi và mức độ ảnh hưởng đối với từng người.
Vì vậy, không thể lập luận rằng: một thí sinh mang điện thoại bị đình chỉ, nên toàn bộ 328 thí sinh tại điểm thi cũng phải bị xử lý tương tự. Một bên là hành vi cá nhân đã được phát hiện trực tiếp; bên kia là một vụ án có tổ chức mà trách nhiệm cá nhân đang tiếp tục được điều tra.
Sự công bằng không nằm ở việc áp dụng một hình phạt giống nhau cho những tình huống khác nhau. Công bằng đòi hỏi các trường hợp giống nhau phải được đối xử giống nhau, còn những trường hợp khác nhau phải được phân loại trên cơ sở bản chất và chứng cứ.
Cơ quan chức năng phải công khai để bảo vệ cả công lý và học sinh
Muốn ngăn chặn sự quy chụp, lời kêu gọi “đừng kết tội tập thể” là chưa đủ. Khoảng trống thông tin càng kéo dài, tin đồn càng có điều kiện phát triển.
Cơ quan chức năng cần thông tin rõ:
- Có bao nhiêu phòng thi và bao nhiêu thí sinh bị tác động trực tiếp?
- Hình thức hỗ trợ diễn ra như thế nào?
- Căn cứ nào được sử dụng để xác định một thí sinh có liên quan?
- Trách nhiệm của phụ huynh, cán bộ và học sinh được phân loại ra sao?
- Những học sinh không liên quan được bảo vệ danh dự và quyền lợi như thế nào?
- Kết quả thi lại sẽ được xử lý ra sao nếu sau này phát hiện một thí sinh có vi phạm?
Không phải mọi chi tiết của vụ án đều có thể công bố khi điều tra đang diễn ra. Nhưng cơ quan chức năng hoàn toàn có thể công khai nguyên tắc xử lý, tiến độ xác minh và cam kết cá thể hóa trách nhiệm.
Chỉ thị về tổ chức kỳ thi năm 2026 của Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu các khâu trước, trong và sau kỳ thi phải được kiểm tra, giám sát; kết quả phải được công bố chính xác, kịp thời, đồng bộ, minh bạch; hoạt động truyền thông phải đầy đủ để tạo đồng thuận xã hội. Tinh thần đó càng cần được áp dụng nghiêm trong xử lý hậu quả vụ Chuyên Tuyên Quang.
Đừng bắt học sinh trả giá thay cho sai phạm của người lớn
Trọng tâm của vụ án phải được đặt đúng chỗ: ai đã lợi dụng nhiệm vụ được giao để phá vỡ tính công bằng của kỳ thi; ai đã chỉ đạo, tiếp tay, móc nối; ai chủ động tìm kiếm lợi ích bất chính; và ai thực sự hưởng lợi.
Nếu sai phạm bắt nguồn từ cán bộ, giáo viên hoặc sự can thiệp của phụ huynh, không thể để toàn bộ gánh nặng xã hội cuối cùng lại đổ lên các học sinh. Chính người lớn đã tạo ra quy trình sai lệch, nhưng học sinh đang phải thi lại, chịu nghi ngờ và đối diện nguy cơ kỳ thị.
Điều đó không có nghĩa mọi học sinh đều là nạn nhân. Em nào chủ động tham gia gian lận phải chịu trách nhiệm tương xứng. Nhưng trách nhiệm ấy phải được chứng minh, không thể được suy ra từ việc em đó cùng thi tại một trường.
Không ai có quyền nhân danh bảo vệ công bằng để chà đạp công bằng của người khác.
Xử lý nghiêm vụ án là cần thiết để bảo vệ hàng triệu học sinh học thật, thi thật. Nhưng bảo vệ những học sinh chưa bị chứng minh vi phạm cũng chính là bảo vệ nền giáo dục khỏi một thông điệp nguy hiểm: khi hệ thống xảy ra sai phạm, người yếu thế nhất sẽ phải gánh hậu quả thay cho người có quyền lực và trách nhiệm.
Bởi vậy, thái độ đúng đắn đối với 328 học sinh không phải là thương hại, cũng không phải kết tội trước. Đó phải là sự tỉnh táo:
Không bao che bất kỳ người nào gian lận; không bỏ lọt bất kỳ người nào tổ chức, tiếp tay hoặc hưởng lợi; nhưng tuyệt đối không biến hàng trăm học sinh thành một “tập thể có tội” chỉ bằng tin đồn, định kiến và phán xét của đám đông.
Đó không chỉ là yêu cầu của pháp luật. Đó còn là thước đo của một xã hội văn minh, nơi công lý được xác lập bằng chứng cứ và mỗi con người được chịu trách nhiệm về chính hành vi của mình, không phải về lỗi của người khác.
TƯ LIỆU THAM KHẢO
- Bộ Công an: “Khởi tố Trưởng Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang và 03 bị can liên quan đến kỳ thi THPT 2026 tại Tuyên Quang”, ngày 09/7/2026:
https://www.bocongan.gov.vn/bai-viet/khoi-to-truong-diem-thi-truong-thpt-chuyen-va-03-bi-can-lien-quan-den-ky-thi-thpt-2026-tai-tuyen-quang-1783593438 - Cục Quản lý chất lượng, Bộ Giáo dục và Đào tạo: “Kết thúc coi thi Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026: An toàn, nghiêm túc trong bối cảnh nhiều thách thức mới”, ngày 15/6/2026:
https://vqa.moet.gov.vn/vi/news/tin-tuc-su-kien/ket-thuc-coi-thi-ky-thi-tot-nghiep-thpt-nam-2026-an-toan-nghiem-tuc-trong-boi-canh-nhieu-thach-thuc-moi-273.html - Bộ Công an: “Tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học, giáo dục nghề nghiệp năm 2026”, giới thiệu Chỉ thị số 20/CT-TTg ngày 18/5/2026:
https://www.bocongan.gov.vn/bai-viet/to-chuc-thi-tot-nghiep-trung-hoc-pho-thong-va-tuyen-sinh-dai-hoc-giao-duc-nghe-nghiep-nam-2026-1779087932 - Cục Quản lý chất lượng, Bộ Giáo dục và Đào tạo: “Chỉ thị của Thủ tướng về tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học năm 2026”:
https://vqa.moet.gov.vn/vi/news/tin-tuc-su-kien/chi-thi-cua-thu-tuong-ve-to-chuc-ki-thi-tot-nghiep-thpt-va-tuyen-sinh-dai-hoc-nam-2026-263.html - Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc: Công ước về quyền trẻ em, Điều 16 về quyền riêng tư, danh dự và uy tín:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-child - Ủy ban về quyền trẻ em của Liên hợp quốc: General Comment No. 10 về quyền riêng tư, phòng ngừa kỳ thị và việc không công khai thông tin nhận diện trẻ em trong quá trình xử lý vi phạm:
https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=bfc7BP2c5iya9n%2F9UTA5j%2BIiACGvpyfXXnRiwHYlL%2FIdG%2FUEoVfrnb75DDwu5O3dKyxYpSdS%2BAIFvpxgXPDij9rlGVSK3NwAdGm4aFk8cIQ%3D - UNICEF Việt Nam: “Cyberbullying: The Digital World may be Virtual, but Harm to Children is Real”:
https://www.unicef.org/vietnam/press-releases/cyberbullying-digital-world-may-be-virtual-harm-children-real - UNICEF Việt Nam: “Artificial intelligence should not come at the cost of children’s safety”:
https://www.unicef.org/vietnam/press-releases/artificial-intelligence-should-not-come-cost-childrens-safety
