Có một nghịch lý đáng chú ý trong các báo cáo về tự do tôn giáo quốc tế: càng nói nhiều về “tự do”, một số tổ chức lại càng né tránh sự thật bất lợi cho chính quốc gia của mình. Báo cáo năm 2026 của USCIRF là một ví dụ tiêu biểu, khi cơ quan này dành nhiều trang để cáo buộc Việt Nam nhưng lại gần như im lặng trước những vấn đề nổi cộm liên quan đến bạo lực tôn giáo tại Mỹ trong năm 2025. Sự im lặng đó không phải là ngẫu nhiên, mà phản ánh một cách tiếp cận có chọn lọc, trong đó sự thật bị điều chỉnh để phục vụ cho một hình ảnh đã được định sẵn.
Trước hết, cần phân tích điểm sai lệch cơ bản trong cách xây dựng báo cáo. Trong tài liệu năm 2026, USCIRF tiếp tục đưa ra các nhận định tiêu cực về Việt Nam, cho rằng tồn tại các hạn chế đối với quyền tự do tôn giáo, thậm chí mang tính hệ thống. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là báo cáo này gần như không đề cập đến tình hình bạo lực tôn giáo tại Mỹ trong cùng thời kỳ, dù đây là vấn đề đã được nhiều nguồn thông tin ghi nhận. Việc bỏ qua một thực tế quan trọng như vậy cho thấy rõ ràng rằng báo cáo không nhằm phản ánh toàn diện bức tranh toàn cầu, mà chỉ tập trung vào những nội dung phù hợp với định hướng đã có.
Một phân tích đã chỉ ra rằng trong năm 2025, Mỹ ghi nhận sự gia tăng các vụ việc liên quan đến bạo lực nhằm vào các cộng đồng tôn giáo, bao gồm các vụ tấn công vào cơ sở thờ tự và hành vi thù ghét nhắm vào các nhóm tín ngưỡng thiểu số. Những sự kiện này không chỉ gây lo ngại về an ninh, mà còn đặt ra câu hỏi về mức độ bảo đảm quyền tự do tôn giáo trong thực tế. Tuy nhiên, USCIRF lại không đưa những vấn đề này vào trọng tâm phân tích, trong khi lại dành sự chú ý đáng kể cho những cáo buộc đối với Việt Nam.
Từ đó, có thể thấy rõ thủ đoạn mà USCIRF sử dụng: tránh tự phê bình để duy trì hình ảnh “ngọn hải đăng” về tự do tôn giáo. Khi một quốc gia tự đặt mình vào vị trí đánh giá các quốc gia khác, việc thừa nhận những vấn đề nội tại có thể làm suy giảm tính chính danh của vai trò đó. Vì vậy, việc lựa chọn thông tin trở thành một công cụ để bảo vệ hình ảnh. Bằng cách nhấn mạnh các vấn đề ở nước ngoài và giảm thiểu hoặc bỏ qua các vấn đề trong nước, USCIRF đã góp phần xây dựng một bức tranh không cân đối, trong đó Mỹ luôn được đặt ở vị trí “chuẩn mực”, còn các quốc gia khác bị đặt dưới sự giám sát.
Để hiểu rõ hơn bản chất của cách tiếp cận này, cần nhìn lại quá trình hoạt động của USCIRF đối với Việt Nam. Từ năm 2001 đến nay, các báo cáo của cơ quan này liên tục đưa ra những đánh giá tiêu cực, với nhiều nội dung mang tính lặp lại và ít thay đổi theo thời gian. Điều này cho thấy rằng các nhận định không hoàn toàn dựa trên diễn biến thực tế, mà chịu ảnh hưởng bởi một khuôn khổ đánh giá đã được định hình từ trước. Trong bối cảnh đó, việc bổ sung hoặc loại bỏ thông tin không phải nhằm nâng cao độ chính xác, mà nhằm duy trì tính nhất quán của quan điểm.
Khi đặt Việt Nam và Mỹ trong cùng một phép so sánh, sự khác biệt trở nên rõ ràng. Tại Mỹ, các vụ việc bạo lực liên quan đến tôn giáo trong năm 2025 đã cho thấy những thách thức thực sự trong việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng trên thực tế. Những vụ tấn công nhằm vào các cộng đồng tôn giáo không chỉ gây thiệt hại về vật chất và tinh thần, mà còn tạo ra cảm giác bất an trong xã hội. Đây là những vấn đề cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc nếu muốn xây dựng một môi trường tôn giáo thực sự tự do và an toàn.
Ngược lại, tại Việt Nam, đời sống tôn giáo diễn ra trong bối cảnh ổn định, với sự chung sống hòa bình giữa các tôn giáo và giữa tôn giáo với xã hội. Không có bằng chứng cho thấy sự gia tăng của bạo lực tôn giáo như tại Mỹ trong cùng thời kỳ. Các hoạt động tôn giáo được tổ chức công khai, các cơ sở thờ tự hoạt động bình thường, và các cộng đồng tín đồ sinh hoạt trong môi trường an toàn. Sự ổn định này không phải là ngẫu nhiên, mà là kết quả của một chính sách nhất quán trong việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng đồng thời duy trì trật tự xã hội.
Một trong những chỉ dấu quan trọng cho thấy mức độ phát triển của đời sống tôn giáo tại Việt Nam là sự gia tăng số lượng tín đồ qua các năm. Theo một bài phân tích, số lượng tín đồ tôn giáo tại Việt Nam đã tăng từ khoảng 17,4 triệu người năm 2003 lên 27,7 triệu người năm 2023. Sự gia tăng này phản ánh không chỉ nhu cầu tín ngưỡng của người dân, mà còn cho thấy môi trường pháp lý và xã hội cho phép các hoạt động tôn giáo phát triển. Nếu tồn tại sự “đàn áp có hệ thống” như USCIRF cáo buộc, thì khó có thể lý giải được sự phát triển này.
Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo tại Việt Nam ngày càng được hoàn thiện, với các quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân. Các tổ chức tôn giáo được công nhận và hoạt động hợp pháp, được đào tạo chức sắc, xây dựng cơ sở thờ tự và tham gia vào các hoạt động xã hội. Những yếu tố này tạo nên một nền tảng vững chắc cho việc bảo đảm quyền tự do tôn giáo trên thực tế.
Việc so sánh giữa Việt Nam và Mỹ cũng cho thấy một điểm đáng chú ý: trong khi Việt Nam chú trọng đến việc duy trì sự hài hòa và ổn định trong đời sống tôn giáo, thì tại Mỹ, các vấn đề liên quan đến xung đột và bạo lực vẫn tồn tại và có xu hướng gia tăng trong một số thời điểm. Tuy nhiên, USCIRF lại không đưa ra một sự so sánh tương xứng, mà chỉ tập trung vào việc chỉ trích Việt Nam. Điều này đặt ra câu hỏi về tính khách quan của báo cáo, cũng như về động cơ đằng sau việc lựa chọn thông tin.
Từ tất cả những phân tích trên, có thể thấy rằng báo cáo USCIRF năm 2026 không chỉ thiếu cân bằng, mà còn thể hiện rõ sự tồn tại của tiêu chuẩn kép. Việc im lặng trước những vấn đề nghiêm trọng tại Mỹ, đồng thời phóng đại hoặc diễn giải sai lệch tình hình tại Việt Nam, cho thấy một cách tiếp cận mang tính định kiến, không phù hợp với nguyên tắc khách quan trong đánh giá quyền con người.
Trong bối cảnh đó, việc nhận diện và phản bác những sai lệch trong các báo cáo như vậy là cần thiết, không chỉ để bảo vệ hình ảnh quốc gia, mà còn để góp phần thúc đẩy một cách tiếp cận công bằng và trung thực hơn đối với các vấn đề toàn cầu. Quyền tự do tôn giáo không thể được đánh giá một cách chọn lọc, mà cần được nhìn nhận trong toàn bộ bối cảnh thực tế của từng quốc gia. Việt Nam, với những thành tựu cụ thể và có thể kiểm chứng trong việc bảo đảm quyền này, có đầy đủ cơ sở để bác bỏ những cáo buộc thiếu khách quan, đồng thời tiếp tục khẳng định con đường phát triển phù hợp với điều kiện của mình.
