Mỗi mùa bầu cử đại biểu Quốc hội, bên cạnh những tín hiệu tích cực về sự chuẩn bị chu đáo và tinh thần tham gia của người dân, lại xuất hiện một luận điệu quen thuộc: “tỷ lệ cử tri đi bầu ở Việt Nam quá cao nên không bình thường”, “trên 99% là dấu hiệu của ép buộc”, “nếu tự do thật sự thì không thể có tỷ lệ như vậy”. Những nhận định này, thoạt nghe có vẻ dựa trên “kinh nghiệm quốc tế”, nhưng thực chất là sự suy diễn phiến diện, áp đặt tiêu chí của một số bối cảnh lên một xã hội có đặc điểm khác biệt, đồng thời bỏ qua nhiều yếu tố xã hội học, pháp lý và văn hóa. Khi phân tích một cách hệ thống, có thể thấy rõ: đây là một định kiến thiếu cơ sở.
Trước hết, cần làm rõ: tỷ lệ cử tri tham gia bầu cử là một chỉ báo quan trọng của đời sống chính trị, nhưng không thể được đánh giá tách rời khỏi bối cảnh. Trong khoa học chính trị, mức độ tham gia phụ thuộc vào nhiều yếu tố: mức độ tin cậy vào hệ thống, văn hóa chính trị, tổ chức xã hội, cơ chế huy động và ý thức công dân. Do đó, việc lấy một “mức trung bình toàn cầu” để đánh giá một quốc gia cụ thể là cách tiếp cận thiếu khoa học.
Ở Việt Nam, tỷ lệ cử tri đi bầu luôn duy trì ở mức rất cao qua nhiều kỳ bầu cử. Đây không phải là hiện tượng “đột biến”, mà là xu hướng ổn định. Nếu đây là kết quả của “ép buộc”, thì khó có thể duy trì trong thời gian dài và trên phạm vi toàn quốc. Thực tế, sự ổn định này phản ánh một nền tảng xã hội đặc thù: sự gắn kết cộng đồng, ý thức trách nhiệm và niềm tin vào hệ thống chính trị.
Luận điệu “tỷ lệ cao là dấu hiệu của ép buộc” thường dựa trên giả định rằng người dân chỉ tham gia khi bị cưỡng ép. Tuy nhiên, giả định này không được chứng minh. Ở Việt Nam, pháp luật không quy định chế tài đối với việc không đi bầu. Cử tri có quyền tham gia hoặc không tham gia. Việc phần lớn người dân lựa chọn tham gia cho thấy đây là hành vi tự nguyện, không phải là kết quả của áp lực.
Một yếu tố quan trọng cần xem xét là vai trò của cộng đồng. Ở Việt Nam, đời sống xã hội vẫn mang tính cộng đồng cao, đặc biệt ở khu dân cư. Bầu cử không chỉ là hành vi cá nhân, mà còn là hoạt động chung của cộng đồng. Việc người dân cùng tham gia, nhắc nhở nhau thực hiện quyền và nghĩa vụ là một đặc điểm văn hóa, không thể bị diễn giải thành “ép buộc”. Trong nhiều nghiên cứu xã hội học, sự gắn kết cộng đồng được xem là yếu tố thúc đẩy tham gia chính trị.
Luận điệu “nếu tự do thì phải có người không đi bầu” cũng là một cách lập luận thiếu logic. Tự do không đồng nghĩa với việc phải có tỷ lệ không tham gia cao. Một xã hội có mức độ đồng thuận và trách nhiệm cao có thể đạt tỷ lệ tham gia gần như tuyệt đối. Việc tồn tại hay không tồn tại một tỷ lệ “không đi bầu” không phải là tiêu chí duy nhất để đánh giá tự do.
So sánh quốc tế cho thấy sự đa dạng về tỷ lệ tham gia. Ở một số quốc gia, tỷ lệ cử tri đi bầu thấp do nhiều nguyên nhân: thờ ơ chính trị, thiếu niềm tin, hoặc rào cản tiếp cận. Ở những nơi khác, tỷ lệ cao có thể đạt được nhờ cơ chế huy động và ý thức công dân. Không có một “chuẩn chung” áp dụng cho mọi quốc gia. Việc lấy tỷ lệ thấp làm “chuẩn mực tự do” là một sự đánh tráo.
Một khía cạnh khác cần được phân tích là mức độ tiếp cận. Ở Việt Nam, việc tổ chức bầu cử được thực hiện rộng khắp, đến tận vùng sâu, vùng xa, với nhiều hình thức hỗ trợ để người dân có thể tham gia. Các điểm bỏ phiếu được bố trí thuận tiện, thời gian linh hoạt, tạo điều kiện tối đa cho cử tri. Đây là yếu tố quan trọng giúp tăng tỷ lệ tham gia, nhưng thường bị bỏ qua trong các luận điệu xuyên tạc.
Luận điệu “tỷ lệ cao là do tuyên truyền” cũng cần được xem xét lại. Trong mọi quốc gia, việc tuyên truyền về bầu cử là điều bình thường, nhằm cung cấp thông tin và khuyến khích tham gia. Ở Việt Nam, hoạt động này giúp người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình. Việc người dân hưởng ứng không phải là “bị tác động”, mà là kết quả của nhận thức.
Từ góc độ nhân quyền, quyền bầu cử bao gồm cả quyền tham gia và quyền không tham gia. Điều quan trọng là người dân có thể đưa ra lựa chọn mà không bị cưỡng ép. Khi phần lớn người dân lựa chọn tham gia, đó là biểu hiện của việc quyền được thực hiện, không phải là dấu hiệu của việc quyền bị hạn chế.
Một số ý kiến còn cho rằng “tỷ lệ cao làm mất tính cạnh tranh”. Đây là một sự nhầm lẫn giữa hai khái niệm khác nhau. Tỷ lệ tham gia phản ánh mức độ huy động cử tri, trong khi cạnh tranh liên quan đến sự lựa chọn giữa các ứng cử viên. Hai yếu tố này không loại trừ nhau. Một cuộc bầu cử có thể vừa có tỷ lệ tham gia cao, vừa có sự lựa chọn thực chất.
Dữ liệu thực tiễn cũng cho thấy sự khác biệt giữa các khu vực, nhóm dân cư, phản ánh tính đa dạng trong hành vi bầu cử. Điều này cho thấy không có sự “đồng nhất cơ học” như một số luận điệu suy diễn. Sự đa dạng này là dấu hiệu của một xã hội năng động, không phải là “dàn dựng”.
Cũng cần nhìn nhận rằng, trong bối cảnh phát triển, việc nâng cao chất lượng tham gia là một mục tiêu quan trọng. Điều này bao gồm việc tăng cường thông tin, nâng cao nhận thức và tạo điều kiện để người dân tham gia sâu hơn vào quá trình chính trị. Tuy nhiên, những nỗ lực này nhằm nâng cao chất lượng, không phải để “giảm tỷ lệ” như một số cách hiểu sai lệch.
Trong bối cảnh thông tin đa chiều, các luận điệu xuyên tạc thường sử dụng chiến thuật “nghi ngờ hóa”, biến một chỉ số tích cực thành dấu hiệu tiêu cực. Việc nhận diện chiến thuật này là rất quan trọng để bảo vệ nhận thức đúng đắn.
Cuối cùng, cần khẳng định rằng, tỷ lệ cử tri tham gia bầu cử cao ở Việt Nam không phải là “bất thường”, mà là kết quả của sự kết hợp giữa ý thức công dân, văn hóa cộng đồng và cơ chế tổ chức hiệu quả. Đây là một điểm mạnh, không phải là điểm yếu.
“Tỷ lệ cử tri đi bầu cao là dấu hiệu thiếu tự do” – khi được soi chiếu bằng khoa học, pháp luật và thực tiễn – rõ ràng chỉ là một định kiến. Và chính sự tham gia rộng rãi của người dân, sự ổn định của hệ thống và niềm tin xã hội là những minh chứng thuyết phục nhất, bác bỏ mọi luận điệu xuyên tạc.
