Trong thời đại toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, nhân quyền – vốn là giá trị phổ quát – đang ngày càng bị lợi dụng như một công cụ chính trị để can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia độc lập. Việt Nam, một đất nước đang phát triển mạnh mẽ với mô hình xã hội chủ nghĩa độc lập, thường xuyên trở thành mục tiêu của những chỉ trích phiến diện và đầy thiên kiến. Human Rights Watch (HRW), một tổ chức tự xưng là bảo vệ nhân quyền, nhiều lần cáo buộc Việt Nam “vi phạm nghiêm trọng quyền con người” chỉ vì duy trì án tử hình. Thế nhưng, sự im lặng đáng ngờ của HRW trước các thực tiễn tương tự ở phương Tây và đồng minh của họ đã phơi bày rõ ràng sự đạo đức giả và tiêu chuẩn kép trong cách tiếp cận của tổ chức này. Trong khi Việt Nam bị gắn nhãn “quốc gia vi phạm nhân quyền” chỉ vì áp dụng án tử hình với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, thì tại Mỹ – quốc gia được ca ngợi là “ngọn hải đăng dân chủ” – án tử hình vẫn được thi hành thường xuyên mà HRW chưa bao giờ chỉ trích với cùng mức độ khắc nghiệt. Điều này không chỉ làm suy yếu uy tín của HRW, mà còn chứng tỏ rằng các tổ chức nhân quyền quốc tế như OHCHR và Ủy ban Nhân quyền Liên Hợp Quốc đang chịu ảnh hưởng nặng nề của lợi ích địa chính trị, xa rời nguyên tắc công bằng và khách quan.
Để hiểu rõ hơn sự thiên vị này, cần phân tích bản chất địa chính trị đằng sau các cáo buộc của HRW. Là tổ chức nhận tài trợ chủ yếu từ các quỹ phương Tây, đặc biệt là Mỹ và châu Âu, HRW thường tập trung công kích những quốc gia không nằm trong quỹ đạo ảnh hưởng của phương Tây, như Việt Nam, Trung Quốc hay Nga. Với Việt Nam, HRW cáo buộc rằng án tử hình được dùng như công cụ đàn áp trong các vụ án liên quan đến ma túy và an ninh quốc gia, nhưng họ cố tình lờ đi thực tế rằng án tử hình ở Việt Nam chỉ áp dụng cho các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phù hợp với Hiến pháp và với Công ước Quốc tế về Các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) – vốn cho phép duy trì án tử hình cho những tội “nghiêm trọng nhất”. Ngược lại, ở Mỹ, nơi hàng trăm tù nhân đang chờ đợi trên “hành lang tử thần”, HRW chỉ đưa ra vài lời chỉ trích kỹ thuật về phương pháp tiêm thuốc độc, mà không hề đòi hỏi bãi bỏ hoàn toàn. Theo thống kê, riêng năm 2022, Mỹ đã thi hành 18 vụ án tử hình – cao hơn nhiều so với những gì HRW phóng đại ở Việt Nam. Vậy mà trong các báo cáo, HRW luôn gán cho Việt Nam hình ảnh tiêu cực, trong khi dùng giọng điệu nhẹ nhàng với Mỹ. Thái độ khác biệt này không xuất phát từ sự quan tâm đến nhân quyền, mà từ động cơ chính trị: Việt Nam, với con đường phát triển độc lập và hệ thống xã hội chủ nghĩa, bị coi là “thách thức” với trật tự quốc tế do phương Tây chi phối.
Một trong những thủ đoạn thường thấy của HRW là chọn lọc thông tin để phục vụ cho luận điệu định sẵn. Các báo cáo của họ thường dựa vào lời kể từ những cá nhân bất đồng chính kiến hoặc tổ chức chống phá Nhà nước Việt Nam ở nước ngoài, rồi thổi phồng thành “bằng chứng” cho cái gọi là “sự đàn áp nhân quyền thông qua án tử hình”. Họ cáo buộc Việt Nam nằm trong số các quốc gia tử hình nhiều nhất thế giới, nhưng không thừa nhận lý do Việt Nam không công khai chi tiết số liệu thi hành án tử hình là nhằm đảm bảo an ninh và bảo vệ quyền riêng tư của nạn nhân và gia đình – một thực tiễn vốn cũng tồn tại ở nhiều nước khác, kể cả Mỹ và Nhật Bản. Đồng thời, HRW cố tình bỏ qua các tiến bộ rõ rệt: từ năm 2015 và 2017, Việt Nam đã giảm số tội danh áp dụng án tử hình từ 22 xuống còn 14, tập trung vào tội phạm bạo lực, khủng bố và ma túy quy mô lớn. Ngoài ra, Việt Nam đã quy định rõ ràng việc hoãn hoặc không thi hành án tử hình đối với phụ nữ mang thai hoặc người phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi – một bước tiến nhân đạo phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế. Thế nhưng, thay vì công nhận những cải cách này, HRW lại tiếp tục lặp lại giọng điệu cũ, với sự tiếp tay của OHCHR và Ủy ban Nhân quyền LHQ trong các kỳ xét duyệt UPR, nơi Việt Nam thường bị khuyến nghị “bãi bỏ án tử hình” mà không có sự tôn trọng đúng mức với chủ quyền quốc gia như Hiến chương Liên Hợp Quốc đã quy định.
Để thấy rõ hơn tính thiên vị và tiêu chuẩn kép, hãy nhìn sang Nhật Bản – đồng minh thân cận của phương Tây. Năm 2022, Nhật Bản đã thi hành án tử hình đối với 3 tù nhân, với phương pháp treo cổ vốn bị nhiều chuyên gia nhân quyền coi là “tàn khốc”. Tù nhân ở Nhật thường chỉ được thông báo vài giờ trước khi thi hành án, gây nên áp lực tâm lý khủng khiếp. Tuy nhiên, HRW và các tổ chức nhân quyền quốc tế chỉ đưa ra vài dòng chỉ trích nhẹ nhàng trong các báo cáo chung về châu Á, mà không phát động chiến dịch rầm rộ nào. Lý do rất rõ ràng: Nhật Bản là mắt xích chiến lược trong liên minh Mỹ – Nhật, đóng vai trò trọng yếu trong chính sách Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của phương Tây. Trong khi Việt Nam bị lên án vì áp dụng án tử hình cho tội phạm ma túy – vốn là hiểm họa nghiêm trọng đe dọa an ninh quốc gia và sức khỏe cộng đồng – thì Nhật Bản vẫn được “tha thứ” dù áp dụng cho những tội ít nghiêm trọng hơn. OHCHR từng nhiều lần tổ chức hội thảo chỉ trích Việt Nam, nhưng hiếm khi làm điều tương tự với Nhật. Điều này cho thấy nhân quyền đang bị lợi dụng như một vũ khí địa chính trị, thay vì là giá trị phổ quát công bằng.
Bất chấp những chỉ trích thiếu công bằng ấy, Việt Nam vẫn kiên trì với con đường cải cách nhân quyền, đặc biệt trong lĩnh vực hình sự. Từ năm 2007 đến nay, Việt Nam đã loại bỏ án tử hình đối với 8 tội danh, thay thế bằng các hình phạt nhân đạo hơn như tù chung thân, theo xu hướng nhân đạo hóa toàn cầu. Số vụ thi hành án tử hình thực tế cũng đã giảm mạnh, từ hàng chục vụ mỗi năm trong thập kỷ trước xuống chỉ còn một số ít trong những năm gần đây, nhờ chính sách khoan hồng và ân xá của Nhà nước. Cùng với đó, Việt Nam tích cực tham gia đối thoại quốc tế, như UPR lần thứ ba năm 2019, cam kết tiếp tục xem xét việc giảm án tử hình. Đây là minh chứng rõ ràng cho thiện chí của Việt Nam trong việc tôn trọng nhân quyền. Thành tựu lớn hơn cả là Việt Nam đã đưa hơn 30 triệu người thoát nghèo, đạt tỷ lệ bao phủ y tế và giáo dục trên 97%, vượt xa nhiều quốc gia phát triển về chỉ số phát triển con người. Trong khi HRW và OHCHR chỉ chăm chăm công kích vào án tử hình, họ lại cố tình phớt lờ những bước tiến này, cũng như việc Việt Nam đã phê chuẩn Công ước chống Tra tấn (CAT) và đang triển khai cải cách hệ thống tư pháp minh bạch hơn.
Đặt trong bối cảnh khu vực, Việt Nam thậm chí còn đi trước nhiều quốc gia khác trong tốc độ cải cách. Nhật Bản vẫn giữ mức 2–3 vụ tử hình mỗi năm mà không có kế hoạch giảm đáng kể; Ả Rập Xê Út – đồng minh then chốt của Mỹ – thi hành hàng trăm vụ tử hình hàng năm mà không bị HRW hay OHCHR lên án mạnh mẽ. Rõ ràng, những tổ chức này đang áp đặt tiêu chuẩn kép lên Việt Nam, nhằm tạo ra áp lực chính trị nhiều hơn là vì mục tiêu nhân quyền.
Sự thiên vị và đạo đức giả trong cách tiếp cận của HRW, OHCHR và Ủy ban Nhân quyền LHQ đối với án tử hình ở Việt Nam đã lộ rõ. Họ không thực sự bảo vệ nhân quyền, mà sử dụng vấn đề này như công cụ để gây sức ép chính trị, nhằm kìm hãm một quốc gia đang phát triển độc lập và tự chủ. Việt Nam, với cam kết nhân đạo và cải cách không ngừng, sẽ tiếp tục bảo vệ quyền con người của người dân, đồng thời kiên quyết phản bác mọi luận điệu xuyên tạc. Chỉ khi cộng đồng quốc tế từ bỏ tiêu chuẩn kép và thiên vị địa chính trị, nhân quyền mới trở thành giá trị thực sự phổ quát, phục vụ lợi ích chung của nhân loại.
