Việt Nam coi trọng và luôn nghiêm túc trong thực hiện rà soát theo cơ chế UPR cũng như trong triển khai các khuyến nghị Việt Nam đã chấp thuận. Việt Nam cũng tích cực tham gia, đóng góp nhiều ý kiến và đưa ra các khuyến nghị xây dựng cho các quốc gia khác, trong đó thường xuyên đưa các khuyến nghị đề cao xây dựng Nhà nước pháp quyền, cải cách tư pháp, giáo dục về nhân quyền, bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương và bảo đảm quyền con người trong xử lý các vấn đề toàn cầu, nhất là biến đổi khí hậu. Hầu như tất cả các khuyến nghị Việt Nam nêu, nhất là về công tác pháp luật, đều được các nước hoan nghênh, chấp nhận và thực hiện.
Nỗ lực trong cải cách tư pháp
Việt Nam đã luôn nghiêm túc trong xây dựng các báo cáo quốc gia cũng như trong triển khai các khuyến nghị Việt Nam chấp nhận ở cả chu kỳ I và chu kỳ II.Từ chu kỳ II, Việt Nam cũng chủ động rà soát giữa kỳ, xây dựng Kế hoạch Tổng thể triển khai thực hiện các khuyến nghị Việt Nam đã chấp thuận được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Trong số 182 khuyến nghị được chấp thuận ở chu kỳ II, có 61 khuyến nghị về công tác pháp luật về quyền con người. Trong đó có 12 khuyến nghị về giáo dục pháp luật về quyền con người, 23 khuyến nghị về tăng cường hệ thống pháp luật về quyền con người, 19 khuyến nghị về gia nhập công ước quốc tế về quyền con người, 7 khuyến nghị về thực hiện các nghĩa vụ (pháp lý) quốc tế về quyền con người. Việt Nam cũng chấp thuận khoảng 15 khuyến nghị khác về các vấn đề quyền cụ thể trực tiếp đề cập các biện pháp thuộc về công tác pháp luật như một phần của khuyến nghị. Như vậy, có thể nói hơn 1/3 số khuyến nghị Việt Nam chấp thuận tại chu kỳ II trực tiếp liên quan công tác pháp luật.
Tỷ lệ thực hiện các khuyến nghị chu kỳ II của Việt Nam, trong đó có các khuyến nghị liên quan đến pháp luật về quyền con người đạt mức cao. Tính đến tháng 10/2018, Việt Nam đã thực hiện được 175 khuyến nghị chu kỳ II (chiếm 96,2%), trong đó có 159 khuyến nghị đã được thực hiện hoàn toàn,16 khuyến nghị được thực hiện một phần, 7 khuyến nghị đang được thực hiện hoặc xem xét thực hiện vào thời điểm phù hợp. 43/61 khuyến nghị liên quan đến pháp luật về quyền con người đã được thực hiện đầy đủ. Chỉ có 13 khuyến nghị được thực hiện một phần và 5 khuyến nghị đang được thực hiện, chủ yếu liên quan đến việc xem xét gia nhập 2 công ước cơ bản còn lại về quyền con người, nghiên cứu tham gia Quy chế Rome về Tòa án hình sự quốc tế, xem xét thành lập cơ quan nhân quyền quốc gia.
Thực hiện các khuyến nghị UPR đã góp phần bổ sung cho quyết tâm và nỗ lực của cả hệ thống chính trị trong công tác cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền. Công tác pháp luật về quyền con người ở Việt Nam đã có chuyển biến rõ rệt theo hướng tích cực trong những năm qua về cả lượng và chất. Nổi bật nhất là việc Hiến pháp 2013 được Quốc hội thông qua ngày 28/11/2013 và có hiệu lực từ 1/1/2014, trong đó riêng một chương với 36 điều chế định trực tiếp và quy định rõ ràng các quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Để phù hợp với Hiến pháp 2013, trong giai đoạn từ năm 2014-2018, Việt Nam đã bổ sung, sửa đổi hoặc ban hành mới trên dưới 100 văn bản luật, pháp lệnh liên quan đến việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Một số đạo luật quan trọng được Quốc hội thông qua trong thời gian này gồm có: Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014, Luật tổ chức Tòa án nhân dân 2014, Luật nhà ở 2014, Bộ luật hình sự 2015, Bộ luật tố tụng hình sự 2015, Bộ luật dân sự 2015, Bộ luật tố tụng dân sự 2015, Luật tố tụng hành chính 2015, Luật thi hành tạm giữ, tạm giam 2015, Luật trưng cầu ý dân 2015, Luật an toàn thông tin mạng 2015, Luật tín ngưỡng, tôn giáo 2016, Luật trẻ em 2016, Luật báo chí 2016, Luật tiếp cận thông tin 2016, Luật quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ 2017, Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, Luật trợ giúp pháp lý 2017.
Các nội dung cụ thể của các khuyến nghị UPR mà Việt Nam đã chấp thuận đã được vận dụng, phản ánh trong quá trình xây dựng pháp luật ở Việt Nam. Ví dụ, năm 2014, Việt Nam đã chấp thuận khuyến nghị UPR chu kỳ II số 133 từ Canada với nội dung “Tiến hành những biện pháp càn thiết để đảm bảo công dân có quyền bình đẳng trước pháp luật, được cho là vô tội cho đến khi được chứng minh có tội, được xét xử bình đẳng, cũng như quyền không bị giam giữ độc đoán”. Đến năm 2015, các bộ luật liên quan được được sửa đổi đều phản ánh các nội dung này. Bộ luật hình sự 2015 quy định mọi người phạm tội đều bình đẳng trước pháp luật (Điều 3); Bộ luật tố tụng hình sự 2015 khẳng định tố tụng hình sự được thực hiện theo nguyên tắc mọi người đều bình đẳng trước pháp luật (Điều 9). Đặc biệt, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã sửa đổi, bổ sung một số nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự như: nguyên tắc suy đoán vô tội, tranh tụng trong xét xử; không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm. Cũng tại chu kỳ II, Bỉ, Namibia, Thụy Sĩ, Italia, New Zealand, Ai Cập khuyến nghị Việt Nam giảm số lượng án tử hình, chỉ duy trì án tử hình với các tội danh nghiêm trọng nhất, phù hợp với luật nhân quyền quốc tế. Việt Nam đã chấp thuận khuyến nghị này và trên thực tế Bộ luật hình sự 2015 đã giảm số tội danh có khung hình phạt lên tới án tử hình.
Một ví dụ khác thể hiện mối liên hệ gián tiếp của việc thực hiện khuyến nghị UPR với công tác pháp luật về quyền con người ở Việt Nam, đó là việc thực hiện các khuyến nghị liên quan đến tăng cường tự do tôn giáo, thúc đẩy hòa hợp tôn giáo, giảm thiểu gánh nặng hành chính cho các tổ chức tôn giáo, tạo điều kiện cho hoạt động tôn giáo…[1] Với việc thông qua Luật tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 và xây dựng hai Nghị định thực thi Luật tín ngưỡng, các khuyến nghị UPR liên quan đến nội dung này về cơ bản đã được thực hiện. Luật tín ngưỡng, tôn giáo 2016 lần đầu tiên xác nhận các tổ chức tôn giáo là pháp nhân phi thương mại; giảm thời gian hoạt động tôn giáo ổn định, liên tục để công nhận tổ chức tôn giáo, điều chỉnh nhiều thủ tục từ đăng ký – cấp phép, đề nghị – chấp thuận sang hình thức thông báo; điều chỉnh thẩm quyền chấp thuận các hoạt động lớn của các tổ chức tôn giáo giúp tinh giảm các thủ tục hành chính. Những bước tiến về pháp luật giúp tạo cơ sở pháp lý để bảo đảm tốt hơn quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, qua đó thực hiện đầy đủ các khuyến nghị UPR trong lĩnh vực này.
Bên cạnh đó, cũng cần phải kể tới việc Việt Nam thực hiện nghiêm túc các khuyến nghị UPR liên quan đến tham gia và thực hiện các điều ước quốc tế về quyền con người. Thực hiện các khuyến nghị UPR chu kỳ I và II, Việt Nam đã phê chuẩn thêm 02 Công ước về quyền con người, bao gồm Công ước về Quyền của Người khuyết tật và Công ước Chống tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục con người (tháng 02/2015). Để bảo đảm quyền và chăm lo đời sống cho người lao động, góp phần thực hiện các khuyến nghị liên quan đến lao động của chu kỳ II, Việt Nam đã phê chuẩn thêm Công ước số 187 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về cơ chế tăng cường công tác an toàn, vệ sinh lao động (5/2014) và đang nghiên cứu khả năng sớm gia nhập 3 công ước cơ bản còn lại của ILO.
Việt Nam là hình mẫu trong tham gia UPR
Ngày 22/1/2019, Việt Nam đã tham dự Phiên đối thoại về Báo cáo quốc gia theo cơ chế UPR chu kỳ III tại Hội đồng Nhân quyền, nhận được nhiều đánh giá tích cực của các nước về nỗ lực và thành tựu về bảo đảm quyền con người. Những điểm sáng về xây dựng Nhà nước pháp quyền, cải cách tư pháp, thực hiện cam kết và nghĩa vụ pháp lý quốc tế, giáo dục pháp luật về quyền con người của Việt Nam được nhiều nước đánh giá cao, thậm chí coi là “điển hình” trong tham gia UPR. Các nước nêu 291 khuyến nghị trên nhiều lĩnh vực quyền con người để Việt Nam cân nhắc, trong đó có khoảng 115 khuyến nghị liên quan đến công tác pháp luật về quyền con người (39.5%). Qua quá trình rà soát kỹ lưỡng với sự tham gia của tất cả các Bộ, ngành có trách nhiệm thực hiện các khuyến nghị, Việt Nam đã tuyên bố chấp thuận 241 khuyến nghị (gần 83%), trong đó có 220 khuyến nghị được chấp thuận toàn bộ và 21 khuyến nghị được chấp thuận một phần. Tỉ lệ các khuyến nghị liên quan đến công tác pháp luật được chấp thuận cũng tương đương tỉ lệ chung. Ngày 4/7/2019, Khóa họp 41 Hội đồng Nhân quyền đã đồng thuận thông qua Báo cáo quốc gia theo cơ chế UPR chu kỳ III và lập trường với các khuyến nghị Việt Nam với các khuyến nghị.
Trong Báo cáo quốc gia, cũng như tại Phiên đối thoại tháng 1/2019 và Phiên họp thông qua Báo cáo tháng 7/2019, Việt Nam đã khẳng định tiếp tục coi ưu tiên cao nhất thời gian tới là tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền, cải cách pháp luật để củng cố các nền tảng thể chế, pháp lý và chính sách liên quan đến bảo vệ và thúc đẩy quyền con người.Việt Nam sẽ nỗ lực đẩy mạnh các chương trình cải cách hành chính nhằm ngăn chặn và đẩy lùi tệ quan liêu, tham nhũng, phát huy dân chủ và nâng cao hiệu lực của Nhà nước pháp quyền, tăng cường các thể chế quốc gia bảo vệ quyền con người. Việt Nam nhấn mạnh việc thực hiện các khuyến nghị UPR, trong đó có các khuyến nghị về công tác pháp luật sẽ được lồng ghép, thúc đẩy trong những Chiến lược, Chương trình lớn đang được nỗ lực triển khai, trong đó có Chiến lược Cải cách tư pháp đến 2020. Đóng góp thêm động lực cho việc thực hiện những chủ trương, chính sách nhất quán về quyền con người, cơ chế UPR cũng giúp Việt Nam hiểu được quan tâm của cộng đồng quốc tế, học hỏi được kinh nghiệm của bạn bè quốc tế để hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật của mình liên quan đến quyền con người, đồng thời cũng thông qua UPR, Việt Nam có điều kiện thông tin cho cộng đồng quốc tế một cách rõ ràng, chính xác về những nỗ lực và thành tựu của mình trong lĩnh vực này.
Nhìn một cách tổng thể, rõ ràng có mối liên hệ giữa cơ chế UPR và công tác pháp luật về quyền con người ở phạm vi quốc tế cũng như với Việt Nam. Có thể việc thực hiện các khuyến nghị liên quan đến công tác pháp luật về quyền con người cũng đặt ra những áp lực nhất định, nhất là với các quốc gia đang phát triển, vốn hạn chế về nguồn lực và kinh nghiệm xây dựng, thực thi pháp luật. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để các quốc gia hoàn thiện hơn nữa khung pháp lý về quyền con người, góp phần mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho mọi người dân cũng như đẩy mạnh hơn nữa công cuộc hội nhập quốc tế, đóng góp vào những giá trị chung của toàn cầu./.
[1] Các khuyến nghị 139-143 của Chile, Singapore, UAE, Italia, Canada; 147 của Bỉ, 165 của Ba Lan, 213 của Cabo Verde, 214 của Mexico
