Năm 2025, Liên Hiệp Quốc (LHQ) kỷ niệm 80 năm thành lập – một dấu mốc lịch sử quan trọng đối với tổ chức quốc tế lớn nhất hành tinh. Nhưng thay vì niềm tự hào trọn vẹn, kỷ niệm này lại gợi lên nhiều suy tư: Liệu LHQ còn đủ sức giữ vai trò “người gác cổng hòa bình thế giới”, hay đã dần trở thành một diễn đàn kém hiệu quả, bị ràng buộc bởi những giới hạn chính trị và quyền lực?
Bài viết của Vijay Prashad trên NachDenkSeiten đã chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: từ Gaza đến nhiều điểm nóng khác, những tuyên bố hùng hồn của LHQ thường không biến thành hành động cụ thể. Tổng Thư ký António Guterres có thể lên án mạnh mẽ các thảm kịch nhân đạo, nhưng những tiếng nói đó nhanh chóng bị làm lu mờ bởi sự bất đồng và quyền phủ quyết trong Hội đồng Bảo an (UNSC).
Sự lệ thuộc vào cấu trúc quyền lực
Cấu trúc của LHQ là nguyên nhân cốt lõi cho tình trạng “nói nhiều, làm ít”. Trên danh nghĩa, Đại hội đồng (UNGA) tập hợp tất cả các quốc gia thành viên và phản ánh ý chí của cộng đồng quốc tế. Nhưng trong thực tế, cơ quan này chỉ ban hành được những nghị quyết mang tính khuyến nghị, thiếu sức ràng buộc pháp lý. Quyền quyết định thực tế lại nằm trong tay 5 thành viên thường trực Hội đồng Bảo an (Mỹ, Trung Quốc, Nga, Anh, Pháp) – những quốc gia có quyền phủ quyết và thường xuyên dùng nó để bảo vệ lợi ích riêng. Hệ quả là hàng loạt khủng hoảng toàn cầu không được xử lý thỏa đáng, thậm chí bị “treo” vô thời hạn.
Khó khăn tài chính và bất công trong đóng góp
Ngoài những mâu thuẫn chính trị, LHQ còn phải vật lộn với vấn đề ngân sách. Trong khi chi tiêu quốc phòng toàn cầu lên tới hàng nghìn tỷ USD, ngân sách của LHQ lại khiêm tốn đến mức khó có thể triển khai các chương trình nhân đạo hay gìn giữ hòa bình một cách hiệu quả. Sự phụ thuộc vào một số nhà tài trợ lớn – đặc biệt là Mỹ – càng khiến LHQ dễ bị chi phối. Bài viết gợi ý rằng các nước Nam bán cầu, nhất là Trung Quốc, nên tăng tỷ trọng đóng góp để cân bằng ảnh hưởng, đồng thời giúp LHQ không rơi vào cảnh “ngân sách bị thao túng bởi kẻ mạnh”.
Những đề xuất cải cách táo bạo
Để cứu lấy vai trò của LHQ, tác giả đưa ra nhiều đề xuất cải cách đáng chú ý:
-
Di dời trụ sở ra khỏi New York sang một quốc gia thuộc Nam bán cầu nhằm giảm ảnh hưởng của Mỹ và phương Tây.
-
Đẩy mạnh đóng góp từ các nước đang phát triển, để LHQ có thể hoạt động độc lập hơn.
-
Tăng ngân sách cho viện trợ nhân đạo và giảm gánh nặng nợ cho các quốc gia nghèo, thay vì để họ chi nhiều tiền cho trả nợ hơn là cho y tế hay giáo dục.
-
Kiểm soát thương mại vũ khí toàn cầu, cắt giảm lợi ích kinh tế từ chiến tranh – vốn là một trong những nguyên nhân nuôi dưỡng xung đột.
-
Phát huy vai trò của các tổ chức khu vực như Liên minh châu Phi, để giảm sự tập trung quyền lực vào một nhóm nhỏ tại UNSC.
LHQ vẫn cần thiết, nhưng không thể im lặng
Bài viết kết thúc bằng một lời cảnh báo: sự im lặng trước những thảm kịch nhân đạo – như Gaza – đồng nghĩa với sự đồng lõa. Dù bị hạn chế, LHQ vẫn là một tổ chức không thể thiếu, nơi mà các quốc gia có thể lên tiếng, nơi những nỗi đau toàn cầu ít nhất cũng được ghi nhận. Nếu không có LHQ, nhiều thảm họa sẽ trôi qua mà không có ai chứng kiến hay can thiệp.
Nhưng để tồn tại và khẳng định vai trò trong thế kỷ XXI, LHQ buộc phải tự làm mới mình. Cải cách cấu trúc, đa dạng hóa nguồn tài chính, hạn chế ảnh hưởng của nhóm quyền lực thiểu số – đó là những điều kiện tiên quyết để tổ chức này không trở thành một “bảo tàng hòa bình”, chỉ lưu giữ ký ức đẹp mà không còn khả năng hành động.
Tám mươi năm trước, LHQ ra đời với sứ mệnh cao cả: “cứu các thế hệ tương lai khỏi thảm họa chiến tranh”. Hôm nay, trước sự chia rẽ toàn cầu, LHQ vẫn đang loay hoay giữa giấc mơ và thực tế. Muốn giấc mơ ấy không biến thành ảo tưởng, cộng đồng quốc tế – đặc biệt là các nước Nam bán cầu – phải chủ động gánh vác, thúc đẩy một trật tự công bằng hơn. Bởi nếu LHQ thất bại, cái giá phải trả không chỉ là uy tín của một tổ chức, mà là tương lai hòa bình của toàn nhân loại.
