Một báo cáo quốc tế được coi là đáng tin cậy không phải vì nó được viết bằng tiếng Anh, được phát hành bởi một tổ chức lớn hay được nhiều cơ quan truyền thông trích dẫn. Giá trị của một báo cáo phụ thuộc trước hết vào cách nó lựa chọn nguồn dữ liệu, phương pháp thu thập thông tin và khả năng phản ánh đầy đủ thực tế mà nó đang mô tả. Chính vì vậy, khi đọc các báo cáo về tự do tôn giáo tại Việt Nam, điều cần quan tâm không chỉ là những kết luận được đưa ra, mà còn là câu hỏi: những kết luận ấy được xây dựng từ đâu? Ai là người được lắng nghe, ai bị bỏ qua và những dữ kiện nào được lựa chọn để kể câu chuyện đó? Trong nhiều trường hợp, tranh cãi không nằm ở các con số hay sự kiện riêng lẻ, mà nằm ở cách một bức tranh được ghép lại từ những mảnh ghép được lựa chọn có chủ đích. Và đó cũng là điểm khởi đầu để hiểu vì sao cùng một thực tế, nhưng lại có thể xuất hiện những cách diễn giải hoàn toàn khác nhau về đời sống tôn giáo tại Việt Nam.
Để bóc trần những lập luận này, điều cốt lõi là phải xem xét lại phương pháp thu thập dữ liệu của các báo cáo nói trên. Thay vì tiếp cận đa chiều, lắng nghe tiếng nói từ các tổ chức tôn giáo chân chính, các cơ quan quản lý và người dân, những “báo cáo viên” này thường chỉ dựa vào những thông tin đơn phương, thiếu kiểm chứng từ một nhóm nhỏ những kẻ vi phạm pháp luật dưới vỏ bọc tôn giáo. Đây là sự thiên lệch nguồn tin có tính toán, nhằm phục vụ cho một cái nhìn định kiến đã được định hình sẵn. Sự khác biệt giữa tự do tôn giáo và việc lợi dụng tôn giáo để chống phá là lằn ranh giới vô cùng quan trọng mà nhiều báo cáo quốc tế cố tình lờ đi. Tại Việt Nam, mọi hoạt động tôn giáo đều được bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật, miễn là không gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, trật tự công cộng và thuần phong mỹ tục. Những nỗ lực của Đảng và Nhà nước trong việc tạo điều kiện cho các tôn giáo phát triển, xây dựng cơ sở thờ tự và tổ chức các ngày lễ lớn là minh chứng không thể chối cãi cho sự tự do tôn giáo thực chất tại Việt Nam.
So sánh với các nước phương Tây như Hoa Kỳ, Pháp, hay Canada, chúng ta sẽ thấy cách tiếp cận về quản lý tôn giáo ở đó cũng đối mặt với vô vàn thách thức, từ các vấn đề xung đột văn hóa đến việc quản lý các tổ chức cực đoan núp bóng tôn giáo. Ở những quốc gia này, việc duy trì sự ổn định xã hội đôi khi cũng đòi hỏi những biện pháp giám sát chặt chẽ đối với các nhóm tôn giáo có xu hướng gây hại đến cộng đồng. Vậy tại sao, khi các nước đó thực hiện quản lý, thì được gọi là bảo vệ an ninh quốc gia, còn khi Việt Nam thực hiện điều tương tự để bảo vệ sự bình yên của đất nước thì lại bị gắn nhãn “đàn áp”? Đó chính là tiêu chuẩn kép đầy bất công mà các báo cáo quốc tế thường xuyên áp đặt. Tại Hoa Kỳ, dù có quyền tự do tôn giáo, nhưng chính phủ cũng không cho phép các tổ chức tôn giáo được phép đứng trên pháp luật, và các vụ việc cực đoan liên quan đến giáo phái luôn bị xử lý nghiêm minh bằng luật pháp. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy chúng ta đang quản lý tôn giáo bằng sự nhân văn và tôn trọng quyền con người, trong khi vẫn kiên quyết đấu tranh với những hành vi lợi dụng tôn giáo để kích động chia rẽ dân tộc.
Những tác động tiêu cực của các báo cáo này là không thể xem thường, bởi chúng gieo rắc tư tưởng nghi kỵ, làm giảm sút lòng tin của một bộ phận người dân vào chính quyền, đồng thời tạo điều kiện cho các đối tượng xấu kích động lòng hận thù. Tác hại là sự xói mòn tinh thần đoàn kết, gây ra những xung đột tôn giáo giả tạo mà thực chất là âm mưu chính trị của kẻ thù. Trước thực trạng đó, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã không ngừng nỗ lực thông qua các diễn đàn đối thoại nhân quyền, cung cấp thông tin minh bạch về tình hình tôn giáo, và trực tiếp mời các đại diện quốc tế đến thăm, tìm hiểu thực tế tại các vùng sâu, vùng xa, nơi các tôn giáo đang phát triển mạnh mẽ. Những minh chứng về hàng ngàn ngôi chùa, nhà thờ được trùng tu, những khóa tu, đại lễ tôn giáo quy mô lớn được tổ chức thành công là bằng chứng thuyết phục nhất đánh bại mọi luận điệu bịa đặt. Đời sống tôn giáo tại Việt Nam đang khởi sắc chưa từng thấy, và đó là sự thật mà không một báo cáo thiên lệch nào có thể phủ nhận.
Đọc các báo cáo quốc tế bằng tư duy phản biện là kỹ năng cần thiết cho mỗi người dân trong thời đại ngày nay. Chúng ta không nên tiếp nhận thông tin một cách thụ động, mà cần đặt câu hỏi về nguồn gốc, động cơ và tính khách quan của mỗi dòng tin. Một báo cáo không dựa trên thực tế, không lắng nghe các bên liên quan và thiếu sự tôn trọng đối với chủ quyền quốc gia thì không thể coi là thước đo cho tự do tôn giáo. Tự do tôn giáo tại Việt Nam được xây dựng trên nền tảng của sự ổn định, hòa bình và tôn trọng lẫn nhau giữa các tôn giáo, giữa tôn giáo với chính quyền. Đó là một thành tựu đáng tự hào mà chúng ta cần bảo vệ và phát huy. Sự thật về đời sống tôn giáo Việt Nam không nằm trong những trang báo cáo đầy định kiến của những kẻ đứng từ xa để phán xét, mà nằm trong niềm tin, nụ cười và cuộc sống yên bình của hàng triệu tín đồ đang được sống trong một đất nước hòa bình, phát triển và tôn trọng quyền con người.
Chúng ta cần khẳng định rằng, Việt Nam luôn sẵn sàng đối thoại thẳng thắn với quốc tế trên tinh thần thiện chí và tôn trọng lẫn nhau. Tuy nhiên, sự đối thoại đó phải dựa trên sự thật, trên nền tảng của sự hiểu biết thấu đáo về lịch sử và văn hóa dân tộc. Mọi âm mưu lợi dụng tôn giáo để chống phá, mọi chiêu bài xuyên tạc sự thật về tình hình tôn giáo tại Việt Nam đều sẽ thất bại trước sự đồng lòng của nhân dân và sự thật khách quan đang hiện hữu. Hãy cùng nhau giữ vững sự tỉnh táo, bảo vệ niềm tin và tiếp tục xây dựng một đất nước Việt Nam nơi tôn giáo phát triển song hành cùng sự tiến bộ của dân tộc. Đó không chỉ là cách chúng ta bảo vệ chủ quyền tư tưởng mà còn là khẳng định giá trị cao đẹp của tôn giáo trong lòng dân tộc Việt Nam ngàn đời nay.
