Hoạt động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng luôn mang ý nghĩa kinh tế – xã hội đặc biệt quan trọng đối với các quốc gia đang phát triển, giúp tạo việc làm, nâng cao thu nhập và tích lũy kỹ năng nghề nghiệp cho hàng vạn gia đình. Thế nhưng, trong Báo cáo về tình hình mua bán người trên thế giới năm 2026 (Báo cáo TIP 2026) do Bộ Ngoại giao Mỹ công bố ngày 8/10/2026, lĩnh vực xuất khẩu lao động của VN lại bị đặt dưới lăng kính soi mói, đánh đồng đầy định kiến.
Tuy trong Báo cáo TIP 2026 đã có các ghi nhận mang tính tích cực về những bước tiến trong quản lý nhà nước của Chính phủ VN, cụ thể là điều chỉnh hoạt động của các công ty môi giới lao động thông qua hệ thống pháp luật xuất khẩu lao động và các quy định thực thi, cập nhật thủ tục cấp phép, mở rộng yêu cầu báo cáo, bắt buộc doanh nghiệp duy trì đội ngũ nhân viên chuyên nghiệp có trình độ, duy trì các thỏa thuận hợp tác lao động song phương chính thức với nhiều quốc gia ở châu Á và Trung Đông, đồng thời yêu cầu các công ty môi giới phải cung cấp khóa định hướng trước khi xuất cảnh miễn phí cho người lao động di cư về phòng chống lao động cưỡng bức và lạm dụng tình dục, nhưng bên cạnh đó Báo cáo TIP 2026 vẫn cố tình gắn ghép con số 144.300 lao động VN xuất cảnh theo hợp đồng trong năm 2025 (chủ yếu đến Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc), Hàn Quốc, Singapore và Trung Quốc) với những nhận định mập mờ, cho rằng một số công ty tuyển dụng thu phí quá cao, không hỗ trợ người lao động khi gặp rủi ro, và đặc biệt là đưa ra những cáo buộc vội vã rằng Chính phủ VN “không báo cáo việc xử lý dân sự hoặc hình sự đối với các nhà môi giới lao động về hành vi tuyển dụng gian lận hoặc khởi xướng bất kỳ cuộc điều tra, truy tố hoặc kết án nào liên quan đến buôn bán lao động trong các công ty xuất khẩu lao động thuộc sở hữu nhà nước hoặc được cấp phép”.
Cách lập luận đánh đồng quy mô của hoạt động xuất khẩu lao động hợp pháp với tội phạm hình sự mua bán người, đồng thời suy diễn kết quả “không có án hình sự” thành sự “dung túng, bao che, che đậy” là một sự cưỡng tình đoạt lý nghiêm trọng làm sai lệch hoàn toàn về bản chất pháp lý. Cách lập luận này cho thấy sự thiếu hiểu biết về cơ chế quản lý thị trường lao động và các căn cứ pháp lý để xác định trách nhiệm của các chủ thể liên quan, đồng thời bộc lộ rõ định kiến chủ quan của những người xây dựng báo cáo. Đây là biểu hiện của lối lập luận áp đặt, suy diễn tùy tiện, đánh tráo bản chất vấn đề, lấy suy đoán chủ quan thay thế cho chứng cứ và căn cứ pháp lý khách quan.
Trước hết, cần khẳng định lập trường nhất quán và kiên quyết của Đảng và Nhà nước VN: Hoạt động đưa người lao động VN đi làm việc ở nước ngoài là một chủ trương lớn, được quản lý chặt chẽ bằng hệ thống pháp luật nghiêm ngặt nhằm bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động; việc đánh đồng các tranh chấp lao động, vi phạm hành chính thông thường trong kinh doanh dịch vụ với “tội phạm mua bán người” là sự cố tình đánh đồng hai phạm trù pháp lý hoàn toàn khác biệt.
Về cấu thành tội phạm, hành vi “mua bán người” quy định tại Điều 150 và Điều 151 của Bộ luật Hình sự VN đòi hỏi phải có đầy đủ ba nhóm yếu tố bắt buộc: hành vi khách quan (tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp…), thủ đoạn dùng vũ lực, đe dọa, lừa gạt hoặc lợi dụng tình trạng dễ bị tổn thương, và mục đích tối thượng là bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động trái pháp luật hoặc lấy bộ phận cơ thể.
Trong khi đó, hoạt động của các doanh nghiệp dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài được điều chỉnh trực tiếp bởi Luật Người lao động VN đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng và các quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động. Một doanh nghiệp được cấp phép có hành vi thu phí dịch vụ vượt mức quy định, chậm trễ giải quyết quyền lợi hoặc thiếu sót trong công tác quản lý lao động ở nước ngoài, đó là vi phạm hành chính hoặc tranh chấp dân sự/kinh tế. Các cơ quan chức năng của Bộ LĐ – TB&XH tiến hành thanh tra, xử phạt hành chính, buộc hoàn trả tiền cho người lao động, thậm chí đình chỉ giấy phép hoặc thu hồi tư cách hoạt động đối với các doanh nghiệp này.
Vì thế nếu qua thanh tra, kiểm tra xác định không có dấu hiệu cấu thành tội phạm hình sự mua bán người thì đương nhiên không khởi tố hình sự hay kết án “buôn người” đối với các đơn vị bị thanh tra, cho dù là doanh nghiệp được cấp phép hay doanh nghiệp nhà nước. Hoàn toàn không phải do bao che. Việc khăng khăng đòi hỏi cơ quan tư pháp phải hình sự hóa mọi vi phạm hành chính lao động để làm đẹp các tiêu chí đánh giá chủ quan của báo cáo nước ngoài là đi ngược lại nguyên tắc pháp quyền và thượng tôn pháp luật.
Hơn thế nữa, nhìn nhận một cách khách quan, hệ thống quản lý xuất khẩu lao động của VN đang không ngừng được siết chặt để bảo vệ tuyệt đối an toàn cho người lao động. Như năm 2025 và 2026, Bộ LĐ –TB&XH phối hợp chặt chẽ với Công an các cấp đã liên tục tiến hành thanh tra diện rộng đối với hàng trăm doanh nghiệp dịch vụ đưa người đi làm việc ở nước ngoài, xử phạt nghiêm khắc và công khai danh tính các đơn vị vi phạm, đồng thời vận hành hiệu quả Quỹ hỗ trợ việc làm ngoài nước để kịp thời can thiệp, bảo hộ công dân khi phát sinh rủi ro ở nước sở tại. Việc Báo cáo TIP 2026 bỏ qua các biện pháp thanh tra, xử lý hành chính quyết liệt đó để quy chụp VN “không báo cáo xử lý” là cách nhìn phiến diện, chực chờ bới móc các chỉ tiêu hình sự hóa để phán xét.
Sự thiếu khách quan và tiêu chuẩn kép của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cũng bộc lộ rõ rệt khi đòi hỏi khắt khe, áp đặt cho VN “phải xử lý hình sự các doanh nghiệp môi giới được cấp phép” trong khi thực trạng tại các quốc gia và vùng lãnh thổ thuộc Nhóm 1 (những thị trường tiếp nhận lao động lớn hoặc các quốc gia được ca ngợi đã đáp ứng hoàn hảo tiêu chuẩn tối thiểu) như Nhật Bản, Hàn Quốc và Arab hoàn toàn trái ngược với sự hoàn hảo được tô vẽ trong Báo cáo TIP 2026. Tại Nhật Bản – nơi được đánh giá là thị trường tiếp nhận hàng đầu của lao động VN – hệ thống tiếp nhận thực tập sinh kỹ thuật suốt nhiều năm qua liên tục bị các tổ chức nhân quyền quốc tế và chính báo cáo của Mỹ chỉ trích vì tình trạng các nghiệp đoàn, công ty trung gian thu phí môi giới trá hình cao ngất ngưởng, giữ hộ chiếu, đe dọa trục xuất và ép buộc lao động nước ngoài làm việc trong điều kiện độc hại, nhưng số lượng các công ty môi giới hay chủ sử dụng lao động tại Nhật Bản bị truy tố, kết án hình sự về tội buôn bán lao động vẫn cực kỳ khiêm tốn so với hàng vạn đơn thư khiếu nại thực tế. Tương tự, tại Hàn Quốc với chương trình cấp phép việc làm (EPS), tình trạng lao động di cư bị các chủ trang trại, nhà máy giữ giấy tờ tùy thân, quỵt lương, thay đổi hợp đồng đơn phương và ép lao động quá giờ diễn ra phổ biến, nhưng tòa án nước này phần lớn chỉ xử phạt hành chính hoặc tuyên án treo nhẹ nhàng đối với chủ doanh nghiệp vi phạm. Đặc biệt, ngay tại UAE – quốc gia vừa được Bộ Ngoại giao Mỹ nâng hạng lên Nhóm 1 trong báo cáo công bố ngày 8/10/2026 – hàng trăm nghìn lao động giúp việc gia đình và xây dựng nhập cư vẫn đang đối mặt với hệ thống bảo trợ cũ kỹ, tình trạng tịch thu hộ chiếu và hạn chế tự do đi lại, nhưng UAE vẫn được bao che mọi khuyết điểm để bước chân vào Nhóm các quốc gia đáp ứng hoàn hảo tiêu chuẩn tối thiểu.
Phép đối chiếu trực tiếp từ chính dữ liệu của Báo cáo TIP 2026 đã phơi bày trần trụi tính chất “tiêu chuẩn kép” trong phương pháp đánh giá của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ. Khi các quốc gia Nhóm 1 dung túng cho hệ thống môi giới thu phí cao, giữ hộ chiếu và phạt treo chủ doanh nghiệp vi phạm lao động thì vẫn được xếp ở thứ hạng cao nhất; còn khi một quốc gia phái cử như VN chủ động ban hành Luật, siết chặt quản lý, đào tạo định hướng miễn phí, thanh tra hàng trăm doanh nghiệp và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, nhưng vì chưa thỏa mãn cơn khát “án tù hình sự” của những kẻ chấm điểm, lại bị phán xét là “thiếu nỗ lực chống buôn lao động” và giam giữ ở Nhóm 2. Hoạt động xuất khẩu lao động của VN được xây dựng trên nền tảng pháp lý minh bạch, đặt quyền lợi và sự an toàn của người lao động lên trên hết, được bảo vệ bằng cả hệ thống chính trị thì không thể bị bóp méo bởi những lăng kính chủ quan của một cơ quan nước ngoài thiếu thiện chí.
