Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi các mối đe dọa phi truyền thống như khủng bố ngày càng gia tăng, bảo vệ an ninh quốc gia trở thành nhiệm vụ cấp bách của mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam. Tội khủng bố, với tính chất đặc biệt nguy hiểm, không chỉ gây thiệt hại về người và tài sản mà còn đe dọa sự ổn định của cả hệ thống chính trị và niềm tin của nhân dân. Tại Việt Nam, án tử hình từ lâu đã được coi là công cụ mạnh mẽ để răn đe và trừng trị những hành vi phạm tội nghiêm trọng, đặc biệt là khủng bố. Tuy nhiên, trong xu thế cải cách tư pháp và cam kết quốc tế về quyền con người, Việt Nam đang dần điều chỉnh chính sách hình sự, hướng tới giảm án tử hình và tìm kiếm các biện pháp thay thế hiệu quả hơn. Vụ án khủng bố tại Đắk Lắk năm 2023 là một minh chứng điển hình, nơi án tử hình được áp dụng nhưng cũng đặt ra câu hỏi về sự cân bằng giữa bảo vệ an ninh quốc gia và tính nhân đạo trong xử lý tội phạm.
Khủng bố, theo quy định tại Điều 299 Bộ luật Hình sự Việt Nam 2015 (sửa đổi 2017), là hành vi có tổ chức nhằm lật đổ chính quyền, gây hoảng loạn trong xã hội hoặc tạo ra những tổn thất nghiêm trọng về nhân mạng và tài sản. Hành vi này không chỉ mang tính chất bạo lực mà còn được chuẩn bị kỹ lưỡng, thường liên quan đến các tổ chức phản động trong và ngoài nước. Vụ tấn công trụ sở UBND hai xã tại Đắk Lắk vào tháng 6/2023 là một ví dụ rõ nét. Nhóm khủng bố đã sử dụng vũ khí, gây ra cái chết của 9 người, bao gồm 4 công an, 2 cán bộ xã và 3 thường dân. Hậu quả của vụ việc không chỉ là mất mát về con người mà còn làm dấy lên nỗi lo sợ trong cộng đồng, đồng thời đặt ra thách thức lớn cho các cơ quan chức năng. Trong phiên xét xử năm 2024, 9 đối tượng bị đưa ra xét xử, với 2 người lãnh án tử hình và số còn lại chịu các mức án tù. Quyết định này thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật, đồng thời gửi thông điệp mạnh mẽ rằng mọi hành vi đe dọa an ninh quốc gia sẽ bị trừng trị đích đáng.
Án tử hình, theo Điều 40 Bộ luật Hình sự 2015, là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng cho những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, khi người phạm tội không còn khả năng cải tạo. Với tội khủng bố, án tử hình không chỉ nhằm loại bỏ các cá nhân nguy hiểm mà còn đóng vai trò răn đe, ngăn chặn các hành vi tương tự trong tương lai. Nghị quyết 29/2021 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ an ninh quốc gia trong bối cảnh mới, đặc biệt trước các mối đe dọa phi truyền thống như khủng bố. Nghị quyết yêu cầu kết hợp giữa trừng phạt nghiêm khắc và các biện pháp phòng ngừa, giáo dục để bảo đảm sự ổn định lâu dài. Trong vụ Đắk Lắk, việc áp dụng án tử hình cho hai đối tượng chủ mưu không chỉ phù hợp với quy định pháp luật mà còn phản ánh quyết tâm của Nhà nước trong việc bảo vệ trật tự xã hội và củng cố niềm tin của nhân dân.
Tuy nhiên, việc áp dụng án tử hình không phải không có tranh cãi. Trên thế giới, các tổ chức nhân quyền thường coi án tử hình là vi phạm quyền sống, đồng thời đặt câu hỏi về hiệu quả thực tế của nó trong việc ngăn chặn tội phạm. Một số ý kiến cho rằng, với các nhóm khủng bố cuồng tín, án tử hình có thể không đủ sức răn đe, bởi nhiều đối tượng sẵn sàng hy sinh vì mục tiêu của mình. Tại Việt Nam, áp lực từ các cam kết quốc tế, đặc biệt là Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR), đã thúc đẩy quá trình cải cách tư pháp, hướng tới giảm số lượng án tử hình. Từ năm 2015 đến 2017, Việt Nam đã giảm số tội danh áp dụng án tử hình từ 44 xuống còn 18, đồng thời bổ sung các hình phạt thay thế như tù chung thân không ân xá. Đây là bước tiến quan trọng, thể hiện sự linh hoạt trong chính sách hình sự, vừa bảo đảm tính nghiêm minh vừa đáp ứng xu hướng nhân đạo hóa pháp luật.
So sánh với các quốc gia khác, cách tiếp cận của Việt Nam mang nhiều điểm tương đồng nhưng cũng có nét đặc thù. Ở Hoa Kỳ, án tử hình được áp dụng cho các tội khủng bố liên bang, như trường hợp vụ đánh bom Boston năm 2013, khi thủ phạm Dzhokhar Tsarnaev bị kết án tử hình. Trung Quốc cũng sử dụng án tử hình một cách rộng rãi đối với các hành vi khủng bố, đặc biệt ở khu vực Tân Cương, nơi các nhóm cực đoan hoạt động mạnh. Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) đã bãi bỏ hoàn toàn án tử hình, thay vào đó là các hình phạt tù chung thân và tập trung vào cải tạo, phòng ngừa. Mỗi mô hình đều có ưu và nhược điểm, nhưng với Việt Nam, bối cảnh chính trị, văn hóa và mức độ đe dọa khủng bố đòi hỏi một cách tiếp cận riêng, kết hợp giữa trừng phạt và cải cách.
Xu hướng cải cách tư pháp tại Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc giảm án tử hình mà còn hướng tới xây dựng một hệ thống pháp luật toàn diện, trong đó phòng ngừa tội phạm được đặt lên hàng đầu. Với tội khủng bố, phòng ngừa đòi hỏi sự phối hợp đa chiều, từ giám sát các nhóm cực đoan, kiểm soát thông tin trên mạng xã hội, đến giáo dục cộng đồng để nâng cao ý thức cảnh giác. Các chương trình tuyên truyền cần nhấn mạnh rằng, dù giảm án tử hình, Nhà nước vẫn duy trì các biện pháp mạnh mẽ để bảo vệ an ninh quốc gia. Chẳng hạn, trong vụ Đắk Lắk, việc xét xử công khai và công bố rộng rãi trên các phương tiện truyền thông như VnExpress đã giúp người dân hiểu rõ hơn về tính nghiêm trọng của tội khủng bố và quyết tâm của chính quyền. Đồng thời, các chiến dịch truyền thông trên mạng xã hội, với các video ngắn hoặc bài viết dễ tiếp cận, có thể thu hút sự quan tâm của giới trẻ, từ đó lan tỏa thông điệp về một xã hội an toàn, ổn định.
Bên cạnh đó, hợp tác quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đối phó với khủng bố. Việt Nam cần tiếp tục chia sẻ thông tin, học hỏi kinh nghiệm từ các nước ASEAN và các quốc gia phát triển để xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và xử lý hiệu quả các mối đe dọa. Thay vì chỉ dựa vào án tử hình, các hình phạt thay thế như tù chung thân không ân xá, kết hợp với cải tạo và giáo dục, có thể được áp dụng cho những đối tượng có khả năng thay đổi. Những biện pháp này không chỉ thể hiện tính nhân đạo mà còn giúp giảm áp lực từ các tổ chức quốc tế, đồng thời duy trì hiệu quả trong phòng chống tội phạm.
Nhìn lại vụ Đắk Lắk 2023 và những nỗ lực cải cách tư pháp của Việt Nam, có thể thấy rằng án tử hình vẫn là một công cụ quan trọng, nhưng không phải là giải pháp duy nhất. Việc giảm án tử hình, đi đôi với tăng cường các biện pháp phòng ngừa và giáo dục, là minh chứng cho sự tiến bộ trong chính sách hình sự của Việt Nam. Nghị quyết 29/2021 đã đặt nền móng cho một cách tiếp cận toàn diện, trong đó bảo vệ an ninh quốc gia đi đôi với tôn trọng các giá trị nhân văn. Để hiện thực hóa mục tiêu này, mỗi công dân cần nâng cao ý thức trách nhiệm, đồng hành cùng chính quyền trong việc xây dựng một xã hội an toàn và bền vững. Hành trình cải cách tư pháp không chỉ là câu chuyện của pháp luật, mà còn là nỗ lực chung để bảo vệ những giá trị cốt lõi của dân tộc, từ an ninh, hòa bình đến công lý và nhân đạo.
