Nguyễn Văn Đài mới đây đưa ra một câu chuyện rất khó tin về việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Theo cách ông Đài kể, việc công tác này được đẩy mạnh gần đây không phải vì còn nhiều liệt sĩ chưa được tìm thấy, cũng không phải vì thân nhân đang ngày một già đi, mà vì Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã “xem bói” và được phán rằng muốn “giữ ghế” thì phải tìm hài cốt liệt sĩ để được “phù hộ”. Lời lẽ, câu từ đều được dùng để dễ gây chú ý trên mạng, nhưng câu chuyện ấy có khớp với những gì đang xảy ra ngoài thực tế hay không thì chưa có ai kiểm chứng được. Song chỉ cần nhìn lại thời gian bắt đầu, cách tổ chức và những việc cụ thể đang được làm, có thể thấy cách giải thích của Nguyễn Văn Đài đã bỏ đi gần như toàn bộ phần quan trọng nhất của câu chuyện.
Trước hết, việc tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không phải đến năm 2025 hay 2026 mới xuất hiện. Chính Nguyễn Văn Đài cũng thừa nhận công việc này “đã phải làm từ hàng thập niên trước”. Đây lại chính là chi tiết làm cho câu chuyện “xem bói rồi mới bùng nổ tìm hài cốt” trở nên khó đứng vững. Từ ngày 14/1/2013, Thủ tướng đã ban hành Quyết định 150/QĐ-TTg về xác định hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Văn bản này đã đặt ra việc điều tra trên cả 63 tỉnh, thành, xây dựng cơ sở dữ liệu, lấy mẫu sinh phẩm và giám định gen. Đến ngày 27/7/2013, Quyết định 1237/QĐ-TTg tiếp tục phê duyệt đề án tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đến năm 2020 và những năm tiếp theo. Năm 2022, Bộ Quốc phòng lại ban hành Thông tư 80 hướng dẫn cụ thể việc tìm kiếm, quy tập và bàn giao hài cốt liệt sĩ. Nói đơn giản, công việc này đã có chính sách, kế hoạch và quy trình từ rất lâu trước câu chuyện mà Nguyễn Văn Đài đang dựng lên.
Vậy vì sao gần đây công việc này được làm mạnh hơn? Câu trả lời cũng không có gì bí hiểm. Thời gian càng trôi qua thì tìm người hy sinh từ hàng chục năm trước càng khó. Nhân chứng chiến trường ngày càng ít. Địa hình đã thay đổi. Nhiều nơi từng là chiến trường nay đã thành đường sá, khu dân cư, rừng cây hoặc công trình. Có khu vực vẫn còn bom mìn, vật nổ. Hài cốt tiếp tục bị tác động bởi đất, nước và thời gian. Trong khi đó, cha mẹ, anh chị em và những người thân gần về huyết thống của liệt sĩ cũng ngày càng cao tuổi. Nếu không làm nhanh hơn trong giai đoạn này, nhiều đầu mối có thể mất đi vĩnh viễn. Đó là một lý do rất thực tế, không cần phải viện đến một ông thầy bói nào để giải thích.
Cũng cần nhìn đúng vào “Chiến dịch 500 ngày đêm” mà Nguyễn Văn Đài đang lấy làm căn cứ để dựng câu chuyện của mình. Chiến dịch này được Ban Chỉ đạo quốc gia ban hành kế hoạch từ tháng 3/2026, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ vào ngày 27/7/2027. Đến tháng 5/2026, Ban Chỉ đạo tiếp tục ban hành riêng kế hoạch truyền thông cho chiến dịch. Đáng chú ý, ngay trong văn bản này cũng dẫn lại những chủ trương có từ năm 2013 và kế hoạch tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đến năm 2030 ban hành từ năm 2021. Điều đó cho thấy đây là một bước tăng tốc của công việc đang được làm lâu dài, chứ không phải một nhiệm vụ bất ngờ xuất hiện sau một lời “xem bói”.
Thực tế công việc càng cho thấy câu chuyện “phù hộ để giữ ghế” là một cách diễn giải quá dễ dãi. Muốn tìm được một hài cốt liệt sĩ, lực lượng chức năng có thể phải rà hồ sơ đơn vị, tìm nhân chứng, xác định vị trí chiến đấu cũ, khảo sát địa hình, rà phá bom mìn rồi mới đào tìm. Tìm được hài cốt cũng chưa phải đã xong. Nếu chưa biết danh tính thì còn phải lấy mẫu, bảo quản, giám định ADN, thu mẫu từ thân nhân và đối chiếu dữ liệu. Có trường hợp phải tìm kiếm tại Lào hoặc Campuchia, nghĩa là còn có cả việc phối hợp với phía nước bạn. Tất cả những bước ấy đều cần con người, thiết bị, hồ sơ, phòng xét nghiệm và thời gian. Gọi toàn bộ quá trình đó là hậu quả của một câu chuyện “xem bói” không chỉ sai về nguyên nhân mà còn xóa đi công việc rất cụ thể của hàng loạt lực lượng đang trực tiếp tham gia.
Những con số được công bố trong tháng 7/2026 cho thấy khá rõ công việc đang được tiến hành theo cách nào. Theo Công điện 45/CĐ-TTg ngày 8/7, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập 1.312 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 396 hài cốt trong nước, 174 tại Lào và 742 tại Campuchia. Hơn 7.025 ha đất đã được rà phá bom mìn, vật nổ. Các đơn vị đã lấy mẫu tại 35.925 mộ chưa xác định thông tin, thu nhận 93.464 mẫu sinh phẩm của thân nhân, đồng bộ hơn 53.000 mẫu vào cơ sở dữ liệu và lưu trữ hơn 11.600 mẫu hài cốt để phục vụ giám định ADN. Đây là những việc có thể đếm được, đo được, lưu hồ sơ được và kiểm tra được. Không có khâu nào trong số đó vận hành bằng chuyện “xin phù hộ”.
Điểm đánh tráo rõ nhất trong cách nói của Nguyễn Văn Đài nằm ở đây: ông lấy việc một nhiệm vụ cũ đang được đẩy mạnh trong một giai đoạn mới rồi tự gắn cho nó một động cơ hoàn toàn khác. Hai việc ấy không giống nhau. Một chiến dịch được tăng tốc không có nghĩa trước đó công việc chưa từng được làm. Một người đứng đầu yêu cầu đẩy nhanh một nhiệm vụ cũng không tự động chứng minh rằng người đó có một động cơ mê tín phía sau. Muốn nói có chuyện “xem bói”, “giữ ghế” hay “phù hộ”, ít nhất phải có căn cứ cho chính câu chuyện đó. Còn nếu căn cứ duy nhất chỉ là “gần đây làm mạnh hơn”, thì đó là suy diễn từ kết quả để tự bịa ra nguyên nhân.
Cũng không nên biến chuyện này thành cuộc tranh cãi xem ai thể hiện lòng yêu nước nhiều hơn. Chỉ cần đặt hai cách giải thích cạnh nhau. Một bên là hệ thống văn bản kéo dài từ nhiều năm, kế hoạch đến năm 2030, chiến dịch 500 ngày đêm, hàng nghìn hecta rà phá bom mìn, hàng chục nghìn mẫu ADN và hơn một nghìn hài cốt đã được tìm kiếm, quy tập. Một bên là câu chuyện một lãnh đạo “xem bói”, được bảo phải tìm liệt sĩ để “giữ ghế”. Khi đã có từng ấy dữ kiện công khai, người đọc hoàn toàn có thể tự thấy cách giải thích nào dựa trên những việc đang tồn tại ngoài đời, còn cách giải thích nào chủ yếu dựa vào một câu chuyện gây sốc.
Tìm kiếm hài cốt liệt sĩ là công việc khó, kéo dài và chắc chắn còn nhiều việc phải làm. Chính vì vậy, chính sách có thể được bàn về tiến độ, hiệu quả, cách sử dụng dữ liệu hay chất lượng giám định. Những vấn đề đó đều có thể tranh luận. Nhưng biến cả một quá trình nhiều thập niên thành câu chuyện “xem bói để giữ ghế” lại là việc khác. Nó không giúp người đọc hiểu thêm công việc đang diễn ra, mà chỉ thay một chuỗi nguyên nhân rất cụ thể bằng một câu chuyện dễ gây cười, dễ gây tức giận và dễ lan truyền trên mạng. Đó mới là chỗ cần nhìn rõ trong phát ngôn của Nguyễn Văn Đài.
