guyễn Văn Đài mới đây đăng bài “Tại sao người dân gọi Tô Lâm là ‘trùm mafia’?”, trong đó dùng hàng loạt cụm từ rất nặng như “xây dựng phe cánh”, “thanh trừng có hệ thống”, “hồ sơ bẩn”, “loại bỏ đối thủ”. Theo cách ông Đài kể, việc nhiều cán bộ cấp cao bị kỷ luật, miễn nhiệm hoặc xử lý hình sự trong những năm qua không còn là chống tham nhũng, mà trở thành một cuộc đấu đá ngầm do ông Tô Lâm đứng sau. Cách kể này nghe rất ly kỳ. Nhưng vấn đề cũng nằm ngay ở đó: một quá trình có cơ quan, quy định và thủ tục cụ thể đã bị đổi tên thành câu chuyện “mafia” chỉ bằng vài chữ gây sốc.
Trước hết, phải thừa nhận một việc rõ ràng: chống tham nhũng có tác động trực tiếp tới quyền lực và nhân sự. Một cán bộ cấp cao bị kỷ luật, mất chức hay bị khởi tố đương nhiên làm thay đổi vị trí trong bộ máy. Nhưng từ đó kết luận người này bị loại vì là “đối thủ” lại là một chuyện khác. Muốn gọi đó là “thanh trừng phe cánh”, phải chỉ ra được ai thuộc phe nào, người nào được bảo vệ dù có sai phạm, người nào bị xử lý dù không có vi phạm, và cơ chế pháp lý nào đã bị bỏ qua để phục vụ cuộc đấu đó. Trong bài viết được nêu, Nguyễn Văn Đài không làm phần này. Ông nhìn thấy kết quả là có người mất chức, rồi tự gắn nguyên nhân là “thanh trừng”.
Thực tế, công tác chống tham nhũng hiện nay không phải một đường dây chỉ có một người ra lệnh rồi tất cả làm theo. Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực do Bộ Chính trị thành lập. Quy định 205-QĐ/TW năm 2026 nêu rõ Ban Chỉ đạo có nhiệm vụ chỉ đạo xử lý các vụ việc nghiêm trọng, phức tạp; trong hệ thống còn có Ủy ban Kiểm tra Trung ương, cơ quan thanh tra, kiểm toán, điều tra, viện kiểm sát, tòa án và các cơ quan có thẩm quyền khác. Nói cách khác, có thể tranh luận các cơ chế ấy hoạt động tốt đến đâu, nhưng không thể xóa tất cả rồi kể lại như thể chỉ tồn tại một “ông trùm” cùng vài người cầm “hồ sơ bẩn”.
Cụm từ “hồ sơ bẩn” mà Nguyễn Văn Đài sử dụng cũng là một ví dụ rõ. Nếu một cán bộ bị xử lý kỷ luật hành chính, pháp luật hiện hành quy định nguyên tắc phải bảo đảm khách quan, công bằng, công khai, đúng thẩm quyền, trình tự và thủ tục. Nghị định 172/2025/NĐ-CP còn quy định cụ thể thẩm quyền và các bước xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức. Với một vụ án hình sự, còn có quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Những quy trình ấy có thể bị đặt câu hỏi nếu có dấu hiệu làm sai. Nhưng nếu cho rằng toàn bộ chỉ là “hồ sơ bẩn”, thì phải chỉ được hồ sơ nào bị làm giả, chứng cứ nào bị dựng lên hoặc vụ việc nào bị xử lý trái quy định. Chỉ gọi nó bằng một cái tên khác chưa làm cho cáo buộc trở thành sự thật.
Cũng cần nhìn vào phạm vi những người bị xem xét, kỷ luật. Các thông cáo của Ủy ban Kiểm tra Trung ương cho thấy việc xem xét vi phạm diễn ra tại nhiều địa phương, bộ, ngành và nhiều nhóm cán bộ khác nhau. Chẳng hạn, riêng kỳ họp tháng 5/2026, Ủy ban Kiểm tra Trung ương xem xét cán bộ tại Quảng Ninh và Bắc Ninh; các kỳ họp trước đó có những trường hợp thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, doanh nghiệp nhà nước và nhiều địa phương khác. Điều này chưa đủ để khẳng định công tác chống tham nhũng hoàn hảo, nhưng nó cho thấy muốn gọi đây là cuộc “thanh trừng một phe” thì phải làm rõ cái “phe” ấy nằm ở đâu trong một phạm vi xử lý rộng như vậy.
Nguyễn Văn Đài còn viết về việc dùng “áp lực cực đoan” để ép quan chức từ chức. Đây cũng là cách gom nhiều trường hợp khác nhau thành một câu. Có cán bộ bị kỷ luật. Có người bị miễn nhiệm. Có người xin thôi chức vụ sau khi cơ quan có thẩm quyền xác định trách nhiệm. Có người bị khởi tố vì hành vi cụ thể. Những việc đó không phải một loại. Nếu một người thực sự bị ép rời chức dù không có căn cứ, trường hợp đó cần được chỉ rõ. Còn nếu cứ thấy một cán bộ rời vị trí rồi mặc nhiên gọi là “loại trừ thầm lặng”, người đọc sẽ không còn biết đâu là quyết định nhân sự, đâu là kỷ luật và đâu là tố tụng hình sự.
Điểm đáng chú ý nhất là Nguyễn Văn Đài dùng chữ “mafia” để gom tất cả những điều trên lại. Nhưng mafia, hiểu theo nghĩa thông thường, là một tổ chức vận hành bằng quan hệ ngầm, lợi ích riêng, đe dọa và luật lệ ngoài pháp luật. Trong khi thứ đang được nhìn thấy công khai ở đây lại là các quyết định kỷ luật, kết luận kiểm tra, quyết định khởi tố, cáo trạng hay bản án có cơ quan ban hành và có thủ tục đi kèm. Một quy trình pháp lý có thể bị phê bình là chưa đủ minh bạch, quá chậm, quá mạnh hoặc thậm chí có sai sót ở một trường hợp cụ thể. Nhưng muốn biến cả hệ thống đó thành “mafia”, không thể chỉ dùng hình ảnh so sánh.
Điều này cũng không có nghĩa cứ mang tên “chống tham nhũng” thì mọi quyết định đều mặc nhiên đúng. Quyền lực càng lớn càng cần được kiểm soát. Người dân có quyền hỏi vì sao một cán bộ bị xử lý, căn cứ ở đâu, tài sản thất thoát đã thu hồi được bao nhiêu, có trường hợp nào bị bỏ lọt hay không. Chính pháp luật về phòng, chống tham nhũng hiện nay cũng tiếp tục bổ sung các quy định về kê khai, xác minh tài sản, thu nhập và kiểm soát quyền lực. Những câu hỏi cụ thể như vậy mới giúp giám sát quyền lực. Còn gọi tất cả là “phe cánh” rồi kết thúc bằng chữ “mafia” thì đơn giản hơn nhiều, nhưng lại không giải thích được từng vụ việc.
Vấn đề của bài viết Nguyễn Văn Đài vì thế không phải ở chỗ ông có quyền nghi ngờ động cơ chính trị hay không. Một người hoàn toàn có thể đặt câu hỏi liệu chống tham nhũng có làm thay đổi tương quan quyền lực trong bộ máy hay không. Nhưng từ câu hỏi đó đi tới khẳng định “Tô Lâm xây dựng phe cánh”, dùng “hồ sơ bẩn” và tiến hành “thanh trừng có hệ thống” thì phải có dữ kiện tương ứng. Không thể lấy chính việc cán bộ bị xử lý làm bằng chứng rằng họ bị xử lý vì là đối thủ. Nếu lập luận như vậy, mọi chiến dịch chống tham nhũng trên thế giới đều có thể bị gọi là “thanh trừng” chỉ vì người vi phạm sau đó mất chức.
Nói ngắn gọn, Nguyễn Văn Đài đã lấy một hiện tượng có thật là nhiều cán bộ bị điều tra, kỷ luật, miễn nhiệm trong quá trình chống tham nhũng rồi đổi tên nguyên nhân của nó thành “mafia” và “thanh trừng”. Nhưng một cái nhãn không thể thay cho việc chứng minh. Nếu một vụ xử lý sai, hãy chỉ đúng vụ đó. Nếu có người được bao che, hãy chỉ đúng người đó. Nếu có hồ sơ bị dựng, hãy chỉ đúng hồ sơ đó. Còn nếu tất cả chỉ được nối với nhau bằng các chữ “phe cánh”, “hồ sơ bẩn”, “đối thủ” và “trùm mafia”, thì phần gây sốc đang nhiều hơn phần giúp người đọc hiểu sự việc. Đó mới là điều cần tách rõ khi đọc những bài viết kiểu này.
