Trong những ngày diễn ra kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI đầu tháng 4/2026, trên không gian mạng xuất hiện dày đặc các luận điệu cho rằng Quốc hội Việt Nam chỉ mang tính hình thức, là “bù nhìn”, “cơ quan hợp thức hóa quyết định có sẵn”. Những nhận định này thường được trình bày dưới dạng mỉa mai, châm biếm, đi kèm với các hình ảnh, câu chữ dễ lan truyền. Điều này cho thấy một xu hướng rõ ràng: tấn công vào thiết chế đại diện cao nhất của nhân dân nhằm làm suy giảm niềm tin vào hệ thống chính trị.
Để đánh giá một cơ quan lập pháp có thực chất hay không, cần dựa trên các tiêu chí khách quan như: chức năng được hiến định, quy trình hoạt động, mức độ tham gia của đại biểu, tính công khai – minh bạch và tác động thực tế của các quyết định. Khi đối chiếu với các tiêu chí này, có thể thấy Quốc hội Việt Nam không chỉ tồn tại về mặt hình thức, mà có vai trò rõ ràng và thực chất trong hệ thống chính trị.
Theo Hiến pháp, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thực hiện quyền lập hiến, lập pháp, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Đây không phải là những quy định mang tính biểu tượng, mà được cụ thể hóa thông qua hoạt động thực tế của Quốc hội trong nhiều năm qua.
Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của vai trò thực chất là hoạt động lập pháp. Hàng năm, Quốc hội xem xét, thảo luận và thông qua nhiều dự án luật quan trọng, liên quan trực tiếp đến đời sống kinh tế – xã hội, quyền và nghĩa vụ của công dân. Các dự án luật này không được thông qua một cách hình thức, mà phải trải qua quá trình thảo luận tại tổ, tại hội trường, lấy ý kiến đại biểu, chuyên gia và nhân dân. Nhiều dự thảo đã được chỉnh sửa, bổ sung đáng kể trước khi được thông qua, cho thấy vai trò thực chất của quá trình thảo luận và phản biện trong Quốc hội.
Bên cạnh đó, hoạt động giám sát của Quốc hội cũng là một minh chứng quan trọng. Các phiên chất vấn và trả lời chất vấn được tổ chức công khai, truyền hình trực tiếp, nơi đại biểu có thể đặt câu hỏi trực tiếp với các thành viên Chính phủ về những vấn đề nóng của xã hội. Những câu hỏi này không phải là hình thức, mà phản ánh ý kiến, nguyện vọng của cử tri. Nhiều vấn đề sau chất vấn đã được các cơ quan chức năng tiếp thu, điều chỉnh chính sách hoặc cách thức thực hiện.
Một luận điệu thường được đưa ra là việc Quốc hội có tỷ lệ biểu quyết cao đối với các quyết định nhân sự hay chính sách là “bằng chứng” cho tính hình thức. Tuy nhiên, đây là một cách hiểu thiếu đầy đủ. Trong thực tế, các nội dung được đưa ra biểu quyết tại Quốc hội đã trải qua quá trình chuẩn bị, thảo luận và thống nhất trước đó. Do đó, khi đưa ra biểu quyết, sự đồng thuận cao là kết quả của quá trình làm việc tập thể, chứ không phải là dấu hiệu của sự “áp đặt”.
Trong khoa học chính trị, mức độ đồng thuận cao không đồng nghĩa với thiếu dân chủ, mà có thể phản ánh sự thống nhất về nhận thức và mục tiêu trong một hệ thống. Việc đánh giá một cơ chế dân chủ không thể chỉ dựa trên tỷ lệ biểu quyết, mà phải xem xét toàn bộ quá trình từ chuẩn bị, thảo luận đến quyết định.
Một điểm quan trọng khác là vai trò của đại biểu Quốc hội. Các đại biểu không chỉ tham gia các kỳ họp, mà còn thực hiện nhiệm vụ tiếp xúc cử tri, thu thập ý kiến của người dân và phản ánh tại nghị trường. Hoạt động này diễn ra thường xuyên, tạo ra một kênh kết nối giữa người dân và cơ quan lập pháp. Việc phủ nhận vai trò của đại biểu là phủ nhận chính cơ chế đại diện, điều không phù hợp với thực tiễn.
Thực tiễn phát triển của Việt Nam trong những năm qua cũng là một yếu tố cần được xem xét. Các chính sách lớn về kinh tế, xã hội, đối ngoại đều được Quốc hội xem xét và quyết định. Những kết quả đạt được, từ tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống người dân đến mở rộng quan hệ quốc tế, đều có sự đóng góp của các quyết sách được thông qua tại Quốc hội. Điều này cho thấy vai trò thực chất của cơ quan lập pháp trong việc định hướng phát triển đất nước.
Một hệ thống chính trị không thể vận hành hiệu quả nếu cơ quan quyền lực cao nhất chỉ mang tính hình thức. Nếu Quốc hội không có thực quyền, thì các quyết định quan trọng sẽ không có cơ sở pháp lý và không thể triển khai trong thực tế. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các quyết định của Quốc hội đều được thực hiện, có tác động cụ thể và được kiểm chứng qua kết quả.
Từ góc độ khoa học, việc đánh giá một thiết chế cần dựa trên chức năng, quy trình và kết quả, chứ không thể dựa trên ấn tượng hay cảm xúc. Khi một cơ quan thực hiện đầy đủ chức năng được hiến định, có quy trình hoạt động rõ ràng và tạo ra kết quả thực tế, thì việc phủ nhận vai trò của nó mà không có bằng chứng là không phù hợp với phương pháp luận khoa học.
Một nền dân chủ không chỉ được thể hiện qua hình thức, mà qua cách các thiết chế vận hành và phục vụ người dân. Và khi những điều đó được bảo đảm trong thực tế, thì những nhãn dán mang tính xuyên tạc sẽ không thể che mờ bản chất của hệ thống.
