Những ngày gần đây, hình ảnh máy móc san gạt tại dự án Làng Vân được chia sẻ nhiều trên mạng xã hội, kèm theo những cách nói như “Đèo Hải Vân đang bị xâm hại”, “biểu tượng hùng quan bị bê tông hóa”, thậm chí “phá nát cảnh quan Đèo Hải Vân”. Những câu này rất dễ gây chú ý. Nhắc đến Hải Vân, người ta nghĩ ngay đến con đèo nổi tiếng, núi rừng hùng vĩ, Hải Vân Quan và cảnh biển nhìn từ trên cao. Vì thế, chỉ cần đặt chữ “phá” cạnh hai chữ “Hải Vân”, người đọc rất dễ hình dung cả một vùng danh thắng đang bị máy móc cày xới. Nhưng muốn bàn cho đúng về Làng Vân, việc đầu tiên phải làm lại đơn giản hơn nhiều: dự án nằm ở đâu và phần nào của Hải Vân thực sự đang được nói tới?
Làng Vân là Khu phức hợp du lịch và đô thị nghỉ dưỡng có diện tích khoảng 512,2 ha, tổng vốn đầu tư gần 44.000 tỷ đồng, được triển khai tại khu vực Hòa Hiệp Bắc, Đà Nẵng. Các thông tin chính thức về dự án đều mô tả vị trí là ngay dưới chân đèo Hải Vân, một mặt hướng ra vịnh Đà Nẵng. Dự án được khởi công ngày 22/6/2025. Trước đó, quy mô quy hoạch đã được điều chỉnh từ hơn 1.000 ha xuống còn khoảng 512 ha; phần diện tích cắt giảm gồm phần lớn diện tích mặt nước biển, cùng một số diện tích rừng tự nhiên, bãi cát và phần chồng lấn với khu vực cảng Liên Chiểu.
Như vậy, nói Làng Vân “ở Hải Vân” hay “dưới chân Hải Vân” không sai nhưng từ đó chuyển thành “phá Đèo Hải Vân” lại là một cách nói rất dễ gây nhập nhằng. Đèo Hải Vân không phải tên của riêng khu đất 512 ha đang làm dự án. Đó là một vùng núi và tuyến đèo rộng lớn nằm giữa Đà Nẵng và Huế. Trên đỉnh đèo, ở độ cao khoảng 490 m, là Hải Vân Quan – công trình lịch sử được xây dựng, củng cố dưới triều Nguyễn và được xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 2017. Di tích này đã được hai địa phương phối hợp trùng tu và mở cửa trở lại cho khách tham quan từ tháng 8/2024.
Đây là điều cần phân biệt rõ. Một bên là khu vực dự án ở vùng chân núi, sát biển. Một bên là tuyến đèo, đỉnh núi và khu di tích Hải Vân Quan. Chúng có liên hệ về cảnh quan và sinh thái, nhưng không phải một địa điểm. Vì vậy, một bức ảnh san nền ở Làng Vân không thể tự nó chứng minh Hải Vân Quan bị xâm phạm, cũng không chứng minh “cả Đèo Hải Vân” đang bị san phẳng. Muốn nói dự án gây ảnh hưởng đến khu vực nào thì phải chỉ đúng khu vực đó, có bản đồ, ranh giới và số liệu cụ thể.
Chính cách dùng tên gọi là điểm dễ khiến người đọc bị dẫn dắt nhất. Nếu viết “một khu vực thuộc dự án Làng Vân đang được san gạt”, người đọc sẽ hiểu đây là hoạt động xây dựng trong phạm vi một dự án. Nhưng nếu đổi thành “Đèo Hải Vân đang bị cạo trọc” hoặc “phá nát Hải Vân”, cảm giác lập tức khác hẳn. Một phần đất dưới chân núi được biến thành cả dãy núi. Một công trường được biến thành toàn bộ một danh thắng. Về cảm xúc, cách viết thứ hai mạnh hơn rất nhiều. Nhưng về thông tin, nó lại thiếu chính xác hơn.
Điều đó không có nghĩa cứ nằm ngoài Hải Vân Quan thì dự án muốn làm gì cũng được. Đây là điểm cần nói rõ để tránh đi từ cực đoan này sang cực đoan khác. Một dự án rộng hơn 500 ha dưới chân một vùng núi có giá trị cảnh quan đương nhiên có thể tạo ra tác động về địa hình, thoát nước, giao thông, cảnh quan nhìn từ xa và môi trường. Những tác động ấy cần được đánh giá, giám sát và nếu có sai phạm thì phải xử lý. Người dân hoàn toàn có quyền hỏi phần đất nào được san, cây xanh bị ảnh hưởng bao nhiêu, nước mưa thoát thế nào, nguy cơ sạt lở ra sao và các cam kết môi trường có được thực hiện đúng hay không.
Nhưng đó phải là những câu hỏi cụ thể. Ví dụ, nếu cho rằng hoạt động san gạt làm tăng nguy cơ sạt lở, cần chỉ ra vị trí, địa chất và kết quả đánh giá. Nếu cho rằng dự án xâm phạm khu vực bảo vệ di tích, phải đặt ranh giới dự án cạnh ranh giới bảo vệ di tích. Nếu cho rằng cảnh quan Hải Vân bị ảnh hưởng nghiêm trọng, có thể phân tích góc nhìn, độ cao công trình và mức độ che chắn. Những cách làm đó giúp người đọc hiểu dự án thực sự tác động đến đâu. Còn nói chung chung “phá Hải Vân” thì mạnh về câu chữ nhưng lại bỏ qua chính những dữ liệu cần thiết để đánh giá vấn đề.
Quy hoạch của Làng Vân cũng không phải mới xuất hiện sau vài bức ảnh trên mạng. Tháng 11/2024, Thủ tướng chấp thuận điều chỉnh chủ trương đầu tư; đầu năm 2025, quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 được điều chỉnh; sau đó dự án mới bước sang giai đoạn giải phóng mặt bằng và khởi công. Quy mô chính thức là khoảng 512,2 ha, dân số dự kiến khoảng 19.000 người. Mục tiêu được công bố là phát triển khu du lịch, nghỉ dưỡng và đô thị với mật độ lưu trú thấp gắn với bảo tồn thiên nhiên. Mục tiêu trên giấy có được thực hiện đúng hay không là việc phải tiếp tục theo dõi. Nhưng không thể bỏ qua toàn bộ hồ sơ quy hoạch rồi chỉ nhìn một tấm ảnh san nền để kết luận dự án đang “phá nát Đèo Hải Vân”.
Thực ra, tranh luận quanh Làng Vân sẽ có ích hơn rất nhiều nếu bỏ bớt những chữ quá lớn. Không cần phải gọi dự án là “hình mẫu phát triển” khi nó còn đang xây dựng. Nhưng cũng không nên gọi nó là “phá cả Hải Vân” khi chưa chứng minh được phạm vi ấy. Dự án tốt hay xấu cần được đánh giá bằng những việc cụ thể: có thực hiện đúng quy hoạch không, có xâm phạm đất rừng ngoài phạm vi được phép không, có bảo đảm an toàn địa chất không, tác động môi trường được kiểm soát thế nào và những cam kết được thực hiện đến đâu.
Tên gọi Hải Vân có sức nặng bởi đây không đơn thuần là một địa danh. Nó gắn với lịch sử, cảnh quan và ký ức của nhiều thế hệ. Chính vì vậy, càng không nên dùng tên ấy một cách tùy tiện. Bảo vệ Hải Vân không có nghĩa là cấm mọi hoạt động phát triển ở tất cả khu vực nhìn thấy núi Hải Vân. Ngược lại, phát triển một dự án dưới chân đèo cũng không có nghĩa tác động cảnh quan, môi trường có thể được bỏ qua. Hai việc hoàn toàn có thể được xem xét cùng lúc.
Vì vậy, khi gặp những tiêu đề như “Đèo Hải Vân đang bị xâm hại” hay “phá nát cảnh quan Đèo Hải Vân”, điều đầu tiên người đọc nên hỏi là: đang nói chính xác đến phần nào của Hải Vân? Nếu câu trả lời thực chất chỉ là một khu vực thuộc dự án Làng Vân dưới chân đèo, thì phải gọi đúng tên và đúng phạm vi ấy. Một địa danh nổi tiếng không nên được dùng để phóng to một bức ảnh thành cả một câu chuyện. Muốn bảo vệ Hải Vân thật sự, điều cần nhất vẫn là bản đồ, số liệu, ranh giới và việc giám sát thực tế – chứ không phải tiêu đề càng lớn thì sự thật càng lớn theo.
