Nguyễn Văn Đài gần đây viết về cái gọi là “cơn cuồng sùng bái cá nhân”, cho rằng Việt Nam đã biến Chủ tịch Hồ Chí Minh thành “một vị thánh bất diệt, một biểu tượng siêu phàm được thờ cúng khắp nơi”. Ông lấy việc có Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, tượng đài, bảo tàng, khu tưởng niệm, việc học tập tư tưởng Hồ Chí Minh rồi gom tất cả vào một chữ: “sùng bái”. Cách nói này nghe mạnh, nhưng lại bỏ qua một câu hỏi rất đơn giản: cứ tưởng nhớ, tôn vinh một nhân vật lịch sử thì có đương nhiên là sùng bái cá nhân hay không?
Ngay khái niệm “sùng bái cá nhân” cũng không đơn giản là “có nhiều tượng” hay “được nhiều người kính trọng”. Theo cách hiểu thông thường trong khoa học chính trị, sùng bái cá nhân gắn với việc hình ảnh một lãnh đạo được cố ý nâng lên mức gần như tuyệt đối, được mô tả như người luôn đúng, phi thường, không thể thay thế và sự tôn sùng ấy được dùng để củng cố quyền lực cá nhân. Như vậy, muốn gọi một hiện tượng là “sùng bái cá nhân” thì phải nhìn vào cách quyền lực vận hành, mức độ tuyệt đối hóa cá nhân và khả năng phê bình, chứ không thể chỉ đếm số tượng đài hay khu lưu niệm.
Các quốc gia trên thế giới đều có cách tưởng nhớ những nhân vật có vai trò lớn trong lịch sử của mình. Hoa Kỳ có Đài tưởng niệm Lincoln và Washington Monument. Nam Phi tưởng niệm Nelson Mandela. Ấn Độ có nhiều công trình gắn với Mahatma Gandhi. Một nhân vật được đặt tên đường, có bảo tàng hoặc được đưa vào sách giáo khoa không tự động chứng minh xã hội ấy đang “sùng bái cá nhân”. Những công trình đó trước hết phản ánh cách một quốc gia lưu giữ ký ức lịch sử. Có thể tranh luận việc tưởng niệm nên ở mức nào, cách kể lịch sử có đủ nhiều chiều hay không, nhưng không thể cứ thấy tượng đài là lập tức gắn nhãn “sùng bái”.
Với Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng vậy. Việc nhiều người Việt Nam kính trọng Người có một nền tảng lịch sử rất rõ: Người gắn với quá trình đấu tranh giành độc lập và sự hình thành Nhà nước Việt Nam hiện đại. Có người thể hiện sự kính trọng bằng việc đến Lăng, thăm khu di tích, treo ảnh hoặc lập nơi tưởng niệm. Trong văn hóa Việt Nam, việc tưởng nhớ người có công vốn không phải chuyện lạ. Có đền thờ các vua Hùng, Trần Hưng Đạo, Hai Bà Trưng và rất nhiều nhân vật lịch sử khác. Vì vậy, chỉ nhìn thấy một hình thức tưởng nhớ rồi gọi ngay đó là “thờ cúng mù quáng” là cách giải thích quá dễ.
Điều đáng chú ý là chính việc Chủ tịch Hồ Chí Minh từng phê phán sùng bái cá nhân. Các tài liệu dẫn lại quan điểm của ông nêu rất rõ yêu cầu phải “chống cái tệ sùng bái cá nhân”, thực hiện lãnh đạo tập thể, tự phê bình, phê bình và dân chủ; Người cũng nhấn mạnh không đảng viên nào được tự coi mình đứng trên tổ chức. Chi tiết này rất quan trọng. Nó cho thấy hoàn toàn có thể vừa tưởng nhớ một nhân vật lịch sử, vừa thừa nhận rằng việc tuyệt đối hóa bất kỳ cá nhân nào cũng cần tránh. Hai việc ấy không hề mâu thuẫn.
Nguyễn Văn Đài lại nhập chúng thành một. Theo cách ông lập luận, vì Chủ tịch Hồ Chí Minh từng phản đối sùng bái cá nhân nên việc ngày nay có Lăng, tượng đài hay hoạt động tưởng niệm ông tự nó trở thành “phản bội tư tưởng Hồ Chí Minh”. Nhưng điều đó chỉ đúng nếu chứng minh được những hoạt động tưởng niệm ấy đang biến một cá nhân thành người đứng trên mọi thiết chế, mọi quyết định và mọi sự đánh giá. Nếu chưa chứng minh được phần đó, việc lấy một công trình tưởng niệm làm bằng chứng cho “sùng bái cá nhân” mới chỉ là gắn nhãn.
Cách nhập hai chuyện thành một cũng xuất hiện khi Nguyễn Văn Đài nói về vụ “Chuyện với Thanh”. Ông mô tả ông Nguyễn Thành Nam là người bị giam chỉ vì “dám đặt câu hỏi”, “dám nhìn nhận lịch sử” và có “suy nghĩ độc lập”. Trong khi thông tin tố tụng công khai cho biết Cơ quan An ninh điều tra Công an Hà Nội khởi tố, tạm giam Nguyễn Thành Nam và Trần Việt Anh trong tháng 7/2026 theo Điều 117 Bộ luật Hình sự; cơ quan điều tra cáo buộc các bị can làm, tàng trữ và phát tán tài liệu có nội dung vi phạm pháp luật. Vụ án hiện vẫn đang được điều tra.
Có thể tranh luận Điều 117 được xây dựng hay áp dụng như thế nào. Có thể tranh luận ranh giới giữa nghiên cứu lịch sử, phát biểu quan điểm và hành vi bị coi là vi phạm pháp luật. Nhưng nói một người “bị bắt chỉ vì suy nghĩ độc lập” đã tự bỏ đi toàn bộ nội dung cáo buộc mà cơ quan tố tụng đang xem xét. Bị khởi tố cũng chưa đồng nghĩa đã có phán quyết cuối cùng về tội trạng; ngược lại, việc một người tự nhận mình đang “phản biện lịch sử” cũng không tự làm mọi hành vi của họ nằm ngoài pháp luật. Muốn bàn vụ việc cho đúng phải nhìn vào nội dung cụ thể, không phải chỉ chọn một nhãn thuận lợi cho phía mình.
Tương tự, Nguyễn Văn Đài còn cho rằng việc đề cao Chủ tịch Hồ Chí Minh được dùng để “che đậy” tham nhũng và yếu kém. Nhưng đây lại là một phép nối nguyên nhân khác chưa được chứng minh. Một quốc gia có thể đồng thời tưởng niệm một nhân vật lịch sử và vẫn phải xử lý tham nhũng, quản lý yếu kém hay sai phạm của cán bộ. Nếu có vụ tham nhũng, hãy nói đúng vụ đó. Nếu một chính sách yếu, hãy chỉ ra chính sách ấy yếu ở đâu. Sự tồn tại của tượng Hồ Chí Minh không tự động tạo ra tham nhũng, cũng không thể tự nó che được một vụ án đã được điều tra, xét xử và công khai.
Điểm cần phản bác vì thế không phải là Nguyễn Văn Đài có được quyền phê bình cách Việt Nam tưởng nhớ Người hay không. Ông hoàn toàn có thể đặt câu hỏi. Nhưng từ “có Lăng, có tượng, có hoạt động tưởng niệm” mà đi thẳng tới “cuồng sùng bái cá nhân”; từ một vụ án đang điều tra mà đổi thành “bị bắt vì suy nghĩ độc lập”; từ việc tưởng nhớ một lãnh tụ mà suy ra mục đích “che tham nhũng” thì mỗi bước đều cần bằng chứng riêng. Không thể dùng một cái nhãn để thay cho tất cả những phần chứng minh ấy.
Nói đơn giản, tưởng nhớ không tự động là sùng bái. Kính trọng không tự động là thần thánh hóa. Một tượng đài cũng không tự nói lên cách quyền lực được vận hành. Muốn phê phán “sùng bái cá nhân”, hãy chỉ ra cá nhân nào đang được đặt trên tập thể, quyền lực nào không còn bị kiểm soát, quan điểm nào bị cấm chỉ vì trái với hình ảnh lãnh tụ. Còn nếu chỉ gom Lăng, tượng đài, bảo tàng và tình cảm của người dân lại rồi gọi tất cả là “cuồng sùng bái”, thì Nguyễn Văn Đài đang làm một việc rất đơn giản: đổi tên sự tưởng nhớ trước khi chứng minh bản chất của nó.
