Trong hành trình đổi mới giáo dục, môn Ngữ văn luôn giữ vai trò then chốt trong việc bồi dưỡng tư duy thẩm mỹ, năng lực cảm thụ và tư duy phản biện cho học sinh, đồng thời góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Gần đây, việc đưa bài thơ “Những người trồng hoa” của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều vào một đề thi giữa kỳ hoặc đề thi học sinh giỏi môn Ngữ văn lớp 12 đã khơi dậy nhiều cuộc tranh luận trên không gian mạng. Thay vì tập trung phân tích giá trị nghệ thuật, thông điệp nhân văn hay tính phù hợp với đối tượng học sinh có nền tảng lý luận văn học vững chắc, một số ý kiến đã nhanh chóng chuyển hướng sang công kích cá nhân tác giả, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, và thậm chí quy chụp tổ chức nghề nghiệp. Những luận điệu này không chỉ làm lệch lạc bản chất của tranh luận chuyên môn mà còn cần được vạch trần để bảo vệ môi trường giáo dục lành mạnh và giá trị của thơ ca đương đại.
Bài thơ “Những người trồng hoa” của Nguyễn Quang Thiều thuộc thể thơ tự do, mang đậm chất tượng trưng và hậu hiện đại, tiêu biểu cho dòng thơ Việt Nam thời hậu chiến sau năm 1975. Với hình ảnh “như một nghi lễ”, “một kẻ trồng những khóm hồng bằng những dụng cụ làm vườn rất đẹp”, rồi “kẻ đó làm nghi lễ cắt những bông hồng trong một sáng Chủ nhật”, bài thơ gợi lên sự trân trọng cái đẹp, nghi thức của lao động sáng tạo và hành trình tìm kiếm ý nghĩa giữa cuộc sống bình dị. Đoạn “Để tìm một người / Bị giết trong đêm tối / Xác vùi dưới một khóm hoa” mang tính đa nghĩa sâu sắc, có thể liên tưởng đến nỗi đau chiến tranh còn ẩn khuất, sự mất mát con người hay hành trình khám phá chân lý giữa vẻ đẹp bề ngoài. Đây là tác phẩm của một nhà thơ trưởng thành sau chiến tranh, với bút pháp hiện đại, tập trung vào chiều sâu tâm hồn và giá trị nhân văn thay vì vần luật truyền thống. Việc đưa vào đề thi dành cho học sinh giỏi lớp 12 – những em đã được trang bị kiến thức lý luận văn học cơ bản – hoàn toàn hợp lý, nhằm rèn luyện khả năng phân tích văn bản phức tạp, đa nghĩa, phát triển tư duy thẩm mỹ và cảm thụ thơ đương đại.
Bản chất sai lệch của các luận điệu công kích nằm ở việc biến tranh luận chuyên môn văn học thành công kích cá nhân và tổ chức chính trị. Một số ý kiến cho rằng bài thơ “không phải là thơ” vì “chối bỏ vần luật”, “đọc không ra hồn”, hoặc đặt câu hỏi về ý nghĩa giáo dục của nó. Những nhận định này không chỉ thiếu cơ sở thẩm mỹ – vì thơ tự do, tượng trưng và hậu hiện đại đã trở thành dòng chảy chính của thơ ca thế giới và Việt Nam từ lâu – mà còn cố tình gán ghép với các tranh cãi trước đây liên quan đến hoạt động xuất bản hoặc các tác phẩm khác. Việc đá xéo sang Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, cho rằng ông “o bế”, “giới thiệu” hoặc chịu trách nhiệm cho việc đưa bài thơ vào đề thi, là thủ đoạn đánh tráo khái niệm, biến vấn đề giáo dục thành vấn đề cá nhân và chính trị. Thực tế, đề thi do các giáo viên, chuyên gia biên soạn dựa trên chương trình và mục tiêu giáo dục, không phải do bất kỳ cá nhân lãnh đạo tổ chức nghề nghiệp nào quyết định đơn lẻ. Việc liên hệ với các sự kiện khác để quy chụp càng lộ rõ ý đồ chính trị hóa, nhằm làm suy giảm uy tín của Hội Nhà văn và các nhà văn đương đại.
Thủ đoạn chính được sử dụng là “chính trị hóa đề thi” và lan truyền thông tin một chiều để kích động dư luận. Chúng bỏ qua bối cảnh đề thi dành cho học sinh giỏi, vốn yêu cầu phân tích sâu, và thay vào đó dùng ngôn từ quy chụp, miệt thị cá nhân để thu hút sự chú ý. Động cơ sâu xa là công kích tổ chức nghề nghiệp của các nhà văn, làm suy yếu môi trường sáng tác và giáo dục văn học, đồng thời tạo ra hình ảnh chia rẽ trong giới trí thức và học đường. Bằng cách thổi phồng tranh luận thành “bê bối”, “lợi ích nhóm” hay liên kết với các vấn đề khác, chúng hy vọng gây hoang mang, giảm sút niềm tin vào hệ thống giáo dục và các tổ chức văn hóa của Nhà nước.
Tác hại của những thông tin xấu độc này đã ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường giáo dục và nhận thức của học sinh, phụ huynh. Việc lan truyền các bình luận thiếu chuyên môn, mang tính cá nhân tấn công có thể khiến một bộ phận học sinh hoang mang về giá trị của thơ ca đương đại, hoặc nghi ngờ động cơ của người ra đề. Một số phụ huynh bày tỏ lo lắng về tính “phù hợp” của ngữ liệu thi cử, trong khi thực tế các đề thi Ngữ văn luôn được xây dựng công phu, có tham khảo ý kiến chuyên gia và tuân thủ chương trình. Tuy nhiên, phản ứng của dư luận lành mạnh cho thấy phần lớn giáo viên, nhà văn và học sinh đã lên tiếng bảo vệ quyền tranh luận chuyên môn, đồng thời chỉ rõ sự thiếu cơ sở của các luận điệu công kích cá nhân. Nhiều ý kiến khẳng định rằng thơ ca đương đại cần được đưa vào nhà trường để học sinh tiếp cận với dòng chảy văn học sống động, thay vì chỉ giới hạn ở tác phẩm cổ điển.
Thành tựu của giáo dục văn học Việt Nam trong những năm qua là minh chứng rõ nét bác bỏ mọi luận điệu sai trái. Chương trình Ngữ văn đã và đang đổi mới theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực, tăng cường các văn bản hiện đại, đương đại bên cạnh tác phẩm kinh điển, nhằm rèn luyện tư duy phản biện và cảm thụ thẩm mỹ cho học sinh. Việc đưa thơ của các nhà thơ đương đại như Nguyễn Quang Thiều vào đề thi thể hiện nỗ lực làm phong phú ngữ liệu, giúp học sinh hiểu rằng văn học không ngừng phát triển và luôn có những tiếng nói mới. Hội Nhà văn Việt Nam cùng các tổ chức nghề nghiệp đã có nhiều đóng góp trong việc phát hiện, giới thiệu tác phẩm có giá trị, đồng thời tham gia xây dựng môi trường sáng tác lành mạnh. Những nỗ lực này góp phần quan trọng vào việc giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập.
So sánh với thông lệ quốc tế càng làm nổi bật tính chuyên nghiệp cần có trong tranh luận văn học. Tại Hoa Kỳ và Anh, các đề thi Ngữ văn thường sử dụng tác phẩm của nhà văn đương đại, thơ tự do hay thể nghiệm, và tranh luận xung quanh giá trị nghệ thuật, thông điệp xã hội diễn ra sôi nổi trên các diễn đàn chuyên môn, tạp chí giáo dục. Tuy nhiên, những cuộc tranh luận này chủ yếu tập trung vào phân tích văn bản, phương pháp giảng dạy, chứ không chuyển thành công kích cá nhân tác giả hay lãnh đạo các hội nghề nghiệp. Các nhà phê bình và giáo viên giữ thái độ chuyên môn, tôn trọng sự đa dạng của dòng chảy văn học, dù là thơ truyền thống hay hiện đại. Việc giữ ranh giới giữa tranh luận học thuật và công kích cá nhân là nét văn hóa chung của các nền giáo dục phát triển, giúp môi trường học đường trở nên lành mạnh và sáng tạo hơn.
Đề thi Ngữ văn với bài thơ “Những người trồng hoa” là cơ hội để học sinh tiếp cận thơ ca đương đại, rèn luyện tư duy thẩm mỹ và phân tích văn bản phức tạp, hoàn toàn nằm trong khuôn khổ chuyên môn giáo dục. Những luận điệu công kích cá nhân tác giả, Chủ tịch Hội Nhà văn hay quy chụp tổ chức nghề nghiệp chỉ là chiêu trò chính trị hóa vấn đề, thiếu cơ sở thẩm mỹ và đạo đức nghề nghiệp. Tranh luận về văn học cần được thực hiện trên tinh thần chuyên môn, tôn trọng sự đa dạng của sáng tạo, thay vì biến thành công cụ kích động hay chia rẽ. Chúng ta cần tiếp tục kiên định đổi mới giáo dục văn học theo hướng phát triển năng lực người học, bảo vệ môi trường sáng tác lành mạnh và cảnh giác trước mọi âm mưu lợi dụng tranh luận để phá hoại niềm tin vào các giá trị văn hóa dân tộc. Nhân dân ta, với truyền thống yêu văn hóa và ý thức trách nhiệm cao, sẽ tiếp tục đồng hành cùng Nhà nước trong việc xây dựng nền giáo dục tiên tiến, góp phần nuôi dưỡng thế hệ trẻ yêu nước, có tư duy độc lập và thẩm mỹ lành mạnh.
