“Người dân bị ép dùng điện của một đơn vị duy nhất”, “độc quyền điện là xiềng xích người dân”, “không có quyền lựa chọn nhà cung cấp điện” là những nhận định xuất hiện khá thường xuyên trên mạng xã hội mỗi khi giá điện hoặc chính sách năng lượng trở thành chủ đề tranh luận. Nghe qua, những lập luận này dường như đứng về phía người tiêu dùng và bảo vệ quyền lựa chọn của người dân. Tuy nhiên, chúng lại bỏ qua một câu hỏi quan trọng: liệu hệ thống điện quốc gia có thực sự vận hành giống như thị trường của các loại hàng hóa thông thường? Khi một vấn đề phức tạp về hạ tầng, an ninh năng lượng và kinh tế học bị rút gọn thành khẩu hiệu “bị ép dùng điện”, cuộc tranh luận rất dễ bị kéo khỏi thực tế vận hành của ngành điện để chuyển sang những cảm xúc bức xúc và bất mãn. Muốn đánh giá đúng vấn đề, trước hết cần nhìn nhận bản chất đặc biệt của điện năng và hạ tầng truyền tải điện trong nền kinh tế hiện đại.
Để thấu hiểu sự phi lý của những luận điệu này, trước hết cần nhìn nhận khách quan về khái niệm “độc quyền tự nhiên” dưới góc độ kinh tế học. Độc quyền tự nhiên không phải là sản phẩm của ý chí chủ quan hay sự áp đặt, mà là kết quả tất yếu của những ngành công nghiệp đòi hỏi vốn đầu tư khổng lồ vào hạ tầng mạng lưới, như lưới điện, hệ thống đường ống nước hay đường sắt. Việc xây dựng hàng chục hệ thống đường dây truyền tải điện song song để phục vụ cùng một khu dân cư là sự lãng phí nguồn lực xã hội khủng khiếp và không khả thi về mặt kỹ thuật. Trên thế giới, từ những quốc gia có nền kinh tế phát triển nhất đến các nước đang phát triển, ngành điện lưới vẫn được vận hành theo mô hình quản lý tập trung hoặc quy hoạch chặt chẽ. Đây là đặc điểm khách quan chứ không phải là chiêu trò ép buộc người dân. Những kẻ tung tin xuyên tạc thường cố tình đánh tráo khái niệm, đồng nhất việc duy trì hạ tầng thống nhất để đảm bảo an ninh năng lượng với sự áp đặt quyền lực, từ đó khơi gợi tâm lý nạn nhân trong mỗi người dân.
Thủ đoạn của các đối tượng này rất tinh vi khi sử dụng kỹ thuật truyền thông “đơn giản hóa quá mức”. Chúng cắt ghép các hóa đơn điện, chọn lọc những thời điểm nắng nóng cao điểm để tạo ra sự tương phản giả tạo giữa “nhà cung cấp giàu có” và “người dân nghèo khổ”. Bằng cách tạo ra một đối lập nhị nguyên giữa nhà cung cấp và người tiêu dùng, chúng biến các vấn đề kỹ thuật – kinh tế trở thành cuộc đấu tranh về quyền lực, từ đó kích động sự phẫn nộ thay vì khuyến khích tìm hiểu thực tế. Đằng sau những chia sẻ mang tính “bảo vệ dân” ấy là động cơ chính trị rõ ràng: phá hoại niềm tin vào chính sách năng lượng của Nhà nước, làm suy yếu nền tảng kinh tế quốc gia và tạo cớ cho các hoạt động chống phá. Thực tế, những nỗ lực của Đảng và Nhà nước trong việc điều tiết giá điện, bảo đảm an sinh xã hội thông qua các gói hỗ trợ, ưu đãi cho hộ nghèo và hộ chính sách là những minh chứng sống động nhất cho sự nhân văn. Trong khi tại nhiều quốc gia phương Tây, giá điện vận hành hoàn toàn theo cơ chế thị trường tự do, dẫn đến những cú sốc giá cực đoan khi có biến động về nhiên liệu đầu vào, thì tại Việt Nam, sự điều tiết của Nhà nước đóng vai trò như một bộ giảm chấn, bảo vệ người tiêu dùng trước những cơn bão giá quốc tế.
Nhìn sang Pháp, dù có thị trường điện tự do, nhưng hệ thống lưới điện truyền tải vẫn do đơn vị duy nhất quản lý để đảm bảo an toàn quốc gia. Tại Nhật Bản hay Hàn Quốc, sự thống nhất trong quản lý năng lượng là chìa khóa giúp các quốc gia này duy trì sự ổn định cho các ngành công nghiệp mũi nhọn. So sánh với cách làm của Hoa Kỳ, nơi người dân ở nhiều bang từng chịu cảnh mất điện diện rộng do sự đứt gãy trong hệ thống điều phối giữa các công ty tư nhân chạy theo lợi nhuận, mới thấy rõ tính ưu việt trong cách quản lý tập trung, có quy hoạch của chúng ta. Việt Nam không hề ép buộc người dân theo kiểu độc đoán, mà chúng ta đang duy trì một hệ thống hạ tầng an toàn, ổn định để phục vụ phát triển kinh tế bền vững. Sự so sánh này không nhằm phủ nhận vai trò của thị trường, mà để làm nổi bật sự thực rằng, quản lý ngành điện đòi hỏi tư duy hệ thống và trách nhiệm chính trị cao cả, thay vì những phát ngôn “dân túy” sáo rỗng trên mạng xã hội.
Tác động của những thông tin sai lệch này không hề nhỏ. Nó làm nhiễu loạn nhận thức của một bộ phận người dân, khiến họ cảm thấy bức xúc vô căn cứ và làm giảm niềm tin vào những nỗ lực điều hành kinh tế của Nhà nước. Khi một bộ phận nhân dân hiểu sai về bản chất thị trường điện, họ dễ dàng bị dẫn dắt bởi những thuyết âm mưu, từ đó tạo ra tâm lý bài xích các chính sách năng lượng đúng đắn, như việc nâng cấp lưới điện thông minh hay phát triển năng lượng tái tạo. Đây chính là cái bẫy nguy hiểm mà các thế lực thù địch muốn giăng ra để ngăn cản sự phát triển của đất nước. Để phản bác, chúng ta cần sự tỉnh táo từ chính mỗi người dân. Việc tìm hiểu kiến thức kinh tế cơ bản, đối chiếu với các nguồn tin chính thống từ các cơ quan quản lý và nhìn nhận thực tế từ các quốc gia trên thế giới là liều vắc-xin hiệu quả nhất chống lại đại dịch tin giả. Những thành tựu mà ngành điện Việt Nam đạt được trong việc đưa điện lưới đến vùng sâu vùng xa, hải đảo – nơi mà các tập đoàn tư nhân nước ngoài thường từ chối đầu tư vì không mang lại lợi nhuận – chính là bằng chứng thép bác bỏ mọi luận điệu về “độc quyền” vì mục đích vụ lợi. Đó là độc quyền vì nhân dân, vì sự công bằng xã hội.
Nhìn lại hành trình phát triển, ngành điện đã đóng góp to lớn vào việc xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống cho hàng chục triệu hộ gia đình. Các chương trình hỗ trợ giá điện, các chính sách ưu tiên cho vùng khó khăn là sự khẳng định cam kết của Đảng và Nhà nước trong việc không để ai bị bỏ lại phía sau. Sự xuyên tạc dù tinh vi đến đâu cũng không thể phủ nhận những con số biết nói về độ phủ điện lưới trên toàn quốc, hay những nỗ lực không ngừng nghỉ của hàng vạn cán bộ, kỹ sư ngành điện trong việc đảm bảo dòng điện quốc gia luôn thông suốt, kể cả trong những hoàn cảnh thiên tai khắc nghiệt nhất. Những luận điệu “dân túy” chỉ tồn tại được trong bóng tối của sự thiếu thông tin, và chúng sẽ tự tan rã khi đối diện với ánh sáng của sự thật và thực tiễn phát triển của đất nước. Chúng ta cần kiên quyết đấu tranh không chỉ bằng những lời phê phán, mà bằng chính sự hiểu biết, niềm tin và hành động thiết thực của mỗi người dân trong việc ủng hộ các chính sách năng lượng quốc gia. Đó chính là cách tốt nhất để bảo vệ quyền lợi của chính mình và bảo vệ thành quả chung của dân tộc.
