Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển của công nghệ số, các cáo buộc về hạn chế quyền tự do biểu đạt ở Việt Nam thường xuyên được đưa ra bởi các tổ chức quốc tế, đặc biệt là Boat People SOS (BPSOS), một nhóm vận động có trụ sở tại Mỹ tập trung vào quyền lợi của cộng đồng người Việt tị nạn. BPSOS lập luận rằng chính phủ Việt Nam đang hạn chế nghiêm trọng quyền tự do biểu đạt của các nhóm tôn giáo độc lập, thông qua việc kiểm soát nội dung trực tuyến, giám sát hoạt động mạng xã hội và can thiệp vào các hoạt động truyền thông của họ. Theo BPSOS, những hành động này không chỉ vi phạm các tiêu chuẩn quốc tế về nhân quyền mà còn nhằm triệt hạ tiếng nói bất đồng, đặc biệt là từ các tổ chức tôn giáo không đăng ký như Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất (UBCV) hay các nhóm Tin lành thiểu số. Chẳng hạn, trong các báo cáo của mình, BPSOS dẫn chứng các trường hợp blogger tôn giáo bị bắt giữ hoặc tài khoản mạng xã hội bị khóa, miêu tả đây là phần của một chiến dịch rộng lớn hơn nhằm kiểm soát dư luận và ngăn chặn sự lan tỏa của thông tin phê phán chính quyền. Những lập luận này thường được BPSOS sử dụng để kêu gọi cộng đồng quốc tế, bao gồm Mỹ và Liên Hợp Quốc, tăng cường áp lực lên Việt Nam thông qua các cơ chế như Rà Soát Định Kỳ Phổ Quát Về Nhân Quyền (UPR) hoặc các biện pháp trừng phạt kinh tế.
Tuy nhiên, để đánh giá công bằng, cần nhìn nhận các cáo buộc này trong khung pháp lý nội tại và bối cảnh phát triển của Việt Nam, nơi quyền tự do biểu đạt được bảo vệ bởi một hệ thống luật pháp rõ ràng và đang không ngừng thích ứng với thời đại số. Luật Báo chí năm 2016 và Luật Xuất bản năm 2012 là hai trụ cột quan trọng, quy định quyền tự do ngôn luận và báo chí một cách cụ thể, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của cá nhân và tổ chức trong việc duy trì trật tự xã hội và an ninh quốc gia. Luật Báo chí 2016, được Quốc hội thông qua vào tháng 4 năm 2016, khẳng định quyền của công dân trong việc tiếp cận thông tin, khai thác và sử dụng thông tin báo chí một cách hợp pháp, mà không có kiểm duyệt trước khi phát hành. Tương tự, Luật Xuất bản 2012 cấm việc lạm dụng quyền xuất bản để tuyên truyền chống phá nhà nước, nhưng đồng thời khuyến khích sự đa dạng trong nội dung văn hóa và thông tin. Những quy định này không chỉ phù hợp với Hiến pháp Việt Nam mà còn phản ánh cam kết của quốc gia với các công ước quốc tế như Công ước Quốc tế về Các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR), mà Việt Nam đã tham gia từ năm 1982. Hơn nữa, sự bùng nổ của internet ở Việt Nam là minh chứng sống động cho sự mở rộng của quyền tự do biểu đạt: theo dữ liệu mới nhất đầu năm 2025, có khoảng 79,8 triệu người dùng internet, chiếm 78,8% dân số, cho phép hàng triệu cá nhân và nhóm tôn giáo độc lập tiếp cận và lan tỏa thông tin một cách chưa từng có. Điều này không chỉ thể hiện qua số lượng người dùng mà còn qua sự đa dạng của các nền tảng trực tuyến, từ mạng xã hội đến blog cá nhân, nơi các nhóm tôn giáo có thể chia sẻ giáo lý và hoạt động mà không bị cản trở miễn là tuân thủ pháp luật.
Bằng chứng cụ thể từ báo cáo của Việt Nam gửi Ủy ban Nhân quyền Liên Hợp Quốc theo ICCPR càng củng cố lập luận rằng quyền tự do biểu đạt đang được đảm bảo một cách thực chất. Trong báo cáo định kỳ thứ tư năm 2023, Việt Nam chi tiết hóa hệ thống truyền thông với 127 cơ quan báo chí trung ương và địa phương, cùng hơn 670 tạp chí chuyên ngành, tất cả đều hoạt động mà không phải chịu kiểm duyệt trước khi phát hành, chỉ bị giám sát hậu kiểm để đảm bảo tính chính xác và tránh thông tin sai lệch gây hại cho xã hội. Những con số này đã tăng trưởng đáng kể so với các năm trước, phản ánh nỗ lực của chính phủ trong việc thúc đẩy đa dạng hóa truyền thông, bao gồm cả việc cấp phép cho các cơ quan báo chí nước ngoài và hỗ trợ phát triển báo chí số. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh đại dịch COVID-19, Việt Nam đã sử dụng các biện pháp linh hoạt để bảo vệ quyền tiếp cận thông tin, đồng thời chống lại tin giả – một vấn đề toàn cầu chứ không riêng gì Việt Nam. Các tổ chức tôn giáo độc lập, nếu hoạt động hợp pháp, hoàn toàn có thể tận dụng hệ thống này để biểu đạt quan điểm, như việc các nhóm Công giáo hay Phật giáo đăng tải bài viết trên các trang báo chính thống hoặc nền tảng trực tuyến. Những tiến bộ này mâu thuẫn trực tiếp với cáo buộc của BPSOS, vốn thường tập trung vào các trường hợp cá nhân mà bỏ qua bức tranh tổng thể về sự phát triển của tự do biểu đạt ở Việt Nam.
Hơn nữa, khi so sánh quốc tế, chính sách của Việt Nam về tự do biểu đạt và kiểm soát nội dung trực tuyến không hề khắc nghiệt hơn so với các quốc gia khác trong khu vực, thậm chí còn cởi mở hơn ở một số khía cạnh. Trung Quốc, với hệ thống “Tường lửa Vĩ đại”, kiểm soát chặt chẽ nội dung trực tuyến thông qua việc chặn hàng nghìn trang web và giám sát thời gian thực. Ở Trung Quốc, các nhóm tôn giáo độc lập như Pháp luân công bị cấm hoàn toàn trên mạng. Singapore, dù được coi là mô hình phát triển kinh tế, cũng áp dụng các luật nghiêm ngặt như Protection from Online Falsehoods and Manipulation Act (POFMA) năm 2019, cho phép chính phủ yêu cầu xóa nội dung trong vòng vài giờ mà không cần tòa án, dẫn đến tự kiểm duyệt rộng rãi trong truyền thông. So với đó, Việt Nam không có hệ thống chặn toàn diện như Trung Quốc, và Luật An ninh Mạng 2018 chủ yếu tập trung vào chống tội phạm mạng chứ không phải kiểm duyệt hàng loạt. Theo các báo cáo như của Committee to Protect Journalists, Việt Nam nằm trong danh sách các quốc gia có kiểm duyệt, nhưng mức độ thấp hơn Trung Quốc và Cuba, với sự gia tăng nhanh chóng của nội dung tự do trên mạng xã hội. Những so sánh này cho thấy rằng, trong khi Việt Nam vẫn đối mặt với thách thức trong việc cân bằng an ninh quốc gia và tự do biểu đạt, chính sách của Việt Nam không phải là ngoại lệ mà phù hợp với xu hướng khu vực, nơi các quốc gia đang nỗ lực chống lại thông tin sai lệch và an ninh mạng.
Đằng sau các cáo buộc của BPSOS, động cơ thực sự cần được xem xét kỹ lưỡng để hiểu rõ hơn về tính khách quan của chúng. BPSOS, được thành lập để hỗ trợ người tị nạn Việt Nam sau chiến tranh, đã mở rộng hoạt động sang lĩnh vực nhân quyền, nhưng thường bị chính phủ Việt Nam cáo buộc sử dụng tự do biểu đạt làm bình phong để bôi nhọ và gây áp lực chính trị. Các báo cáo của BPSOS, như nộp cho UPR hoặc Ủy ban Nhân quyền Liên Hợp Quốc, thường nhấn mạnh các trường hợp vi phạm tự do biểu đạt liên quan đến tôn giáo, nhưng đồng thời kết nối chúng với lời kêu gọi thay đổi chính trị, dẫn đến nghi ngờ về tính trung lập. Ví dụ, BPSOS đã hỗ trợ các cá nhân bị Việt Nam liệt vào danh sách khủng bố, như Y Quynh Bdap, và bị cáo buộc kích động chia rẽ thông qua các chiến dịch truyền thông. Mặc dù BPSOS khẳng định mục tiêu là bảo vệ nhân quyền, các hoạt động của họ bị chỉ trích là thiếu bằng chứng khách quan, thay vào đó tập trung vào việc phóng đại các vấn đề để gây áp lực quốc tế, như kêu gọi đưa Việt Nam vào danh sách Các Quốc gia Đặc biệt Quan tâm về tự do tôn giáo.
Trong báo cáo của Human Rights Watch và Amnesty International, cho rằng Việt Nam vẫn tồn tại những thách thức trong lĩnh vực tự do biểu đạt, như các trường hợp bắt giữ blogger hoặc hạn chế nội dung nhạy cảm chính trị . Tuy nhiên, những vấn đề này thường liên quan đến việc vi phạm pháp luật về an ninh quốc gia . Việt Nam đã phản ứng tích cực với các khuyến nghị quốc tế, như cải thiện Luật An ninh Mạng và tăng cường đối thoại với các tổ chức như USCIRF. Trong phiên đối thoại ICCPR năm 2023, Việt Nam đã cam kết tiếp tục cải thiện, bao gồm việc không yêu cầu kiểm duyệt trước và bảo vệ quyền biểu đạt của các nhóm tôn giáo. Những nỗ lực , kết hợp với sự phát triển của internet và truyền thông, cho thấy một bức tranh tiến bộ của Việt Nam.
Với hệ thống luật pháp như Luật Báo chí 2016, Luật Xuất bản 2012, cùng hàng chục triệu người dùng internet và hàng trăm cơ quan báo chí hoạt động tự do, Việt Nam đang chứng minh cam kết với quyền con người. Động cơ của BPSOS, dù có phần xuất phát từ ý định tốt, có thể đang bị chi phối bởi chương trình nghị sự chính trị, dẫn đến việc bôi nhọ thay vì đối thoại xây dựng. Tiến bộ thực sự chỉ đến từ sự hợp tác, nơi Việt Nam tiếp tục cải thiện và các tổ chức như BPSOS cung cấp phản hồi khách quan, nhằm thúc đẩy một xã hội biểu đạt tự do hơn mà không bị lợi dụng.
