Trong kỷ nguyên số hóa hiện nay, sự tương tác giữa chính sách quản lý nhà nước và không gian mạng đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng và mức độ đa chiều chưa từng có. Bất kỳ một ý tưởng thiết kế, một đề xuất quy hoạch hay một phương án kiến trúc đô thị nào vừa xuất hiện trên các diễn đàn trao đổi chuyên môn đều có thể lập tức trở thành tâm điểm chú ý của hàng triệu người sử dụng mạng xã hội. Thời gian gần đây, xuất hiện luồng thông tin lan truyền với thái độ gay gắt, giật gân cho rằng “Hà Nội chuẩn bị xây Khải hoàn môn cạnh Hồ Gươm”, đi kèm với đó là hàng loạt hình ảnh biếm họa, biểu tượng chế giễu hình chiếc máy chém hoặc các khung thép khổng lồ đè nặng lên không gian di sản. Việc cố tình biến một bản vẽ phương án ý tưởng trong giai đoạn nghiên cứu ban đầu thành một quyết định thi công chính thức là biểu hiện điển hình của hành vi bóp méo thông tin, thao túng cảm xúc cộng đồng.
Vấn đề cốt lõi đầu tiên cần được xác định một cách rành mạch và chuẩn xác là trạng thái pháp lý của thông tin đang gây xôn xao dư luận. Trong quy trình quản lý xây dựng và phát triển kiến trúc đô thị tại Việt Nam, khoảng cách từ một “ý tưởng thiết kế” đến một “quyết định phê duyệt thi công” là một hành trình dài với nhiều cấp độ thẩm định khắt khe. Các bản vẽ kiến trúc liên quan đến khu vực không gian văn hóa quanh Hồ Gươm được đưa ra vừa qua thực chất chỉ dừng lại ở cấp độ cuộc thi ý tưởng, bài tham dự nghiên cứu của các đơn vị tư vấn hoặc đề xuất của các hội đồng chuyên môn nhằm lấy ý kiến phản biện đa chiều từ các kiến trúc sư, nhà văn hóa và cộng đồng. Một phương án ý tưởng hoàn toàn chưa có giá trị pháp lý bắt buộc, chưa tạo ra bất kỳ quyền và nghĩa vụ thi công nào, và càng không phải là một quyết định hành chính chính thức của chính quyền thành phố Hà Nội. Việc cố tình xóa mờ ranh giới pháp lý này để tuyên truyền rằng chính quyền “chuẩn bị xây dựng” một công trình cụ thể là thủ đoạn cắt xẻm bản chất, cố tình đánh tráo khái niệm nhằm tạo ra sự đã rồi gieo rắc sự bất an trong dư luận.
Để hiểu rõ tại sao luồng thông tin này lại tạo ra làn sóng phản ứng dữ dội như vậy, cần phân tích kỹ thuật quá trình “biểu tượng hóa” hay còn gọi là quá trình biến bản vẽ ý tưởng thành các hình ảnh chế giễu lan truyền trên mạng. Các bản vẽ ý tưởng kiến trúc vốn mang tính kỹ thuật cao, chứa đựng nhiều thông số chuyên môn, phối cảnh không gian ba chiều phức tạp và văn bản thuyết minh dài dòng. Khi đi vào môi trường mạng xã hội, các nội dung mang tính lý tính và văn bản này lập tức bị lược bỏ. Thay vào đó, các đối tượng truyền thông thiếu khách quan đã bóc tách một chi tiết tạo hình, trích xuất hình ảnh phối cảnh đơn lẻ rồi cắt ghép, chỉnh sửa thành các hình ảnh chế mang tính thị giác cao.
Sở dĩ hình ảnh chế mang hình chiếc máy chém hay các bộ khung sắt thô kệch tạo ra sức tác động tiêu cực bùng nổ là bởi cơ chế tiếp nhận tâm lý của con người luôn ưu ái hình ảnh hơn văn bản. Một bức ảnh biếm họa có khả năng tác động trực tiếp vào vùng cảm xúc của não bộ, gợi lên cảm giác phẫn nộ, lo sợ di sản bị xâm hại chỉ trong vài giây, trong khi việc đọc và hiểu một văn bản quy hoạch dài hàng chục trang đòi hỏi sự tập trung, tư duy logic và kiến thức chuyên môn. Các luồng thông tin xấu độc đã triệt để khai thác điểm yếu này của tâm lý đám đông, dùng hình ảnh trực quan để thay thế cho sự thật pháp lý, kích động cảm xúc tiêu cực nhằm lôi kéo tương tác và định hướng dư luận đi lệch khỏi bản chất khoa học của cuộc thảo luận.
Nhìn ra lịch sử kiến trúc và quản trị đô thị thế giới, việc xuất hiện các tranh luận nảy lửa, thậm chí là sự phản đối gay gắt từ dư luận đối với các công trình công cộng mới không phải là chuyện xa lạ. Tại thủ đô Pa-ri của nước Pháp, khi bảo tàng Lu-vrơ cho xây dựng mô hình kim tự tháp bằng kính vào những năm tám mươi của thế kỷ trước, công trình này từng bị truyền thông và giới phê bình lên án gay gắt, coi đó là một “vết sẹo” phá hỏng không gian cổ kính. Tương tự, tại thủ đô Luân Đôn của nước Anh với tòa nhà hình quả dưa chuột hay tại thủ đô Béc-lin của nước Đức với các công trình tưởng niệm hiện đại, những cuộc tranh luận về tính thẩm mỹ, sự tương thích văn hóa luôn diễn ra sôi nổi. Tuy nhiên, điểm khác biệt căn bản giữa một xã hội văn minh với một môi trường mạng độc hại nằm ở phương thức tranh luận. Ở các đô thị phát triển, giới chuyên môn và người dân phản biện quyết liệt dựa trên các luận điểm kiến trúc, tác động môi trường, giá trị bảo tồn và dữ liệu thực tế, hoàn toàn phân biệt rõ ràng giữa “đề án nghiên cứu” và “quyết định phê duyệt”, tuyệt đối không dùng thủ đoạn bóp méo thông tin để kết án hay vu khống chính quyền.
Từ thực tiễn đó, bài học đặt ra cho việc xây dựng môi trường thông tin lành mạnh tại Việt Nam là việc tôn trọng quyền phản biện nghệ thuật nhưng phải kiên quyết đấu tranh với các hành vi xuyên tạc thông tin. Tự do sáng tạo, tự do đóng góp ý kiến cho các công trình văn hóa, kiến trúc của quê hương là quyền cơ bản của mỗi công dân, được Nhà nước tôn trọng và tạo mọi điều kiện thuận lợi. Người dân hoàn toàn có quyền khen, chê, có quyền phản đối một phương án thiết kế nếu thấy nó không phù hợp với không gian di sản Hồ Gươm. Nhưng mọi sự chê trách, phản đối đó phải được thực hiện trên nền tảng của sự trung thực: chê một “phương án ý tưởng” chứ không được quy chụp đó là “quyết định thi công”.
Hành vi cố tình gán ghép một bài dự thi ý tưởng thành một kế hoạch đã chốt để xúi giục người dân hoang mang, phản đối chính quyền là sự vi phạm nghiêm trọng Luật An ninh mạng và các chuẩn mực đạo đức truyền thông. Không gian mạng không phải là vùng trống pháp lý nơi bất kỳ ai cũng có quyền tự do bịa đặt, cắt ghép hình ảnh để thao túng cảm xúc cộng đồng. Các cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục chủ động cung cấp thông tin kịp thời, công khai minh bạch các giai đoạn của quy hoạch, đồng thời xử lý nghiêm các cá nhân, tổ chức cố tình phát tán thông tin sai sự thật để bảo vệ sự ổn định xã hội.
Thông điệp cốt lõi, mang tính chấn chỉnh và định hướng cần được khẳng định mạnh mẽ là: Có thể phản biện kiến trúc quyết liệt, nhưng phải nói đúng đó là phương án hay quyết định. Mỗi người dân khi tham gia thảo luận trên không gian mạng cần giữ vững sự tỉnh táo, tiếp cận thông tin bằng lý trí và tinh thần trách nhiệm. Việc phân biệt rõ ràng giữa một ý tưởng đang thảo luận với một quyết định đã ban hành không chỉ thể hiện trình độ văn hóa, tư duy khoa học của người dùng Internet mà còn là đóng góp thiết thực nhất để cùng Nhà nước xây dựng một không gian mạng văn minh, thượng tôn pháp luật và tôn trọng sự thật.
