Sau những biến động tại Nepal năm 2025, một số trang và diễn đàn chính trị đã nhanh chóng đưa câu chuyện Gen Z tại nước này sang Việt Nam. Trên trang Việt Tân từng xuất hiện ngay tiêu đề “Gen Z Nepal nổi dậy – Việt Nam có đang run rẩy?”, kèm cách nói rằng “khi họ xuống đường, không một chế độ nào có thể ngủ yên”. Cách đặt vấn đề ấy rất dễ tạo cảm giác rằng những gì xảy ra tại Nepal đang mở ra một công thức chung: người trẻ bất mãn, tập hợp trên mạng, xuống đường và tạo sức ép chính trị; rồi từ đó Việt Nam cũng nên đi theo con đường tương tự. Nhưng một biến động chính trị không phải món hàng có thể bê nguyên từ nước này sang nước khác. Muốn hiểu chuyện gì xảy ra, trước hết phải nhìn vào nguyên nhân cụ thể của chính đất nước đó.
Nepal năm 2025 là một ví dụ rất rõ. Những cuộc biểu tình lớn của giới trẻ bùng lên vào tháng 9, sau quyết định chặn nhiều nền tảng mạng xã hội. Nhưng lệnh cấm mạng chỉ là mồi lửa. Phía sau nó còn có sự bất mãn kéo dài về tham nhũng, cơ hội việc làm, kinh tế và tình trạng chính phủ thay đổi liên tục. Các nguồn quốc tế ghi nhận chính những vấn đề đó đã tích tụ trong xã hội Nepal trước khi biểu tình nổ ra. Khi xung đột leo thang, người biểu tình và lực lượng an ninh va chạm, nhiều người thiệt mạng, các công trình nhà nước bị tấn công và tình hình chính trị rơi vào khủng hoảng. Nói cách khác, “Gen Z xuống đường” chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất của một câu chuyện phức tạp hơn rất nhiều.
Indonesia cũng vậy. Làn sóng biểu tình cuối tháng 8/2025 không tự nhiên xuất hiện vì giới trẻ một ngày nào đó quyết định làm “cách mạng”. Một trong những nguyên nhân trực tiếp gây bất bình là các khoản phụ cấp dành cho nghị sĩ trong lúc nhiều người dân chịu sức ép về chi phí sinh hoạt. Biểu tình sau đó nóng lên mạnh khi một tài xế xe ôm công nghệ thiệt mạng sau khi bị xe của lực lượng cảnh sát cán qua. Từ đó, sự phẫn nộ lan rộng và nhiều nhóm xã hội khác nhau cùng tham gia. Nói rằng Nepal hay Indonesia bất ổn đơn giản vì “Gen Z thức tỉnh” cũng là cách kể thiếu phần quan trọng nhất: mỗi nơi có những mâu thuẫn, sự kiện và sai lầm quản lý riêng dẫn tới phản ứng xã hội.
Chính vì vậy, vấn đề đáng bàn không phải Gen Z có “dũng cảm” hay không. Gen Z cũng không phải một đội quân có chung suy nghĩ. Hàng triệu người trẻ có hoàn cảnh, nghề nghiệp, quan điểm và cách nhìn chính trị rất khác nhau. Có người quan tâm đến môi trường, có người quan tâm việc làm, giáo dục, nhà ở, thu nhập; có người thích bàn chính trị, có người gần như không quan tâm. Gom tất cả họ lại dưới một cái tên “Gen Z”, rồi nói rằng thế hệ này tất yếu phải “đứng dậy”, “xuống đường” hay trở thành lực lượng làm thay đổi chế độ là biến một nhóm tuổi rất đa dạng thành một biểu tượng phục vụ cho câu chuyện chính trị của người viết.
Đây cũng là chỗ cần đọc kỹ những bài viết kiểu “Gen Z Nepal nổi dậy – Việt Nam có đang run rẩy?”. Bản thân cách đặt câu hỏi đã kéo Việt Nam vào câu chuyện trước khi chứng minh rằng hai nước đang có những điều kiện giống nhau. Nepal có lịch sử chính trị, hệ thống đảng phái, nền kinh tế, cơ cấu xã hội và những vấn đề nội bộ riêng. Việt Nam có hoàn cảnh khác. Muốn nói Việt Nam sẽ đi theo “kịch bản Nepal”, phải chứng minh được những điều kiện tạo ra biến động ở hai nước tương đồng đến mức nào. Không thể chỉ thấy người trẻ ở Kathmandu dùng TikTok, Facebook hay Discord để tập hợp rồi suy ra người trẻ ở Hà Nội, Đà Nẵng hay Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đi cùng một con đường.
Cũng cần phân biệt rất rõ giữa phản biện, biểu tình ôn hòa và bạo lực. Người trẻ quan tâm đến chính sách, đặt câu hỏi về việc làm, thu nhập, giáo dục, môi trường hay hoạt động của bộ máy nhà nước là chuyện bình thường trong một xã hội hiện đại. Không nên cứ thấy người trẻ bất đồng là gắn ngay với “bạo loạn”. Nhưng ở chiều ngược lại, cũng không thể biến cảnh đập phá, phóng hỏa hay tấn công người khác thành hình ảnh lãng mạn của một thế hệ “thức tỉnh”. Nepal cho thấy cái giá của việc biểu tình chuyển thành xung đột có thể rất nặng: người chết, người bị thương, các tòa nhà bị đốt và đời sống xã hội bị đảo lộn. Chính Liên Hợp Quốc và các tổ chức nhân quyền sau đó cũng yêu cầu làm rõ cả việc sử dụng vũ lực của lực lượng an ninh trong các cuộc đụng độ. Vì vậy, nhìn nhận đầy đủ nghĩa là không tô hồng bạo lực từ bất kỳ phía nào.
Mạng xã hội làm cho việc sao chép một câu chuyện chính trị từ nước này sang nước khác dễ hơn trước rất nhiều. Chỉ cần một đoạn video cháy lớn, một đám đông hô khẩu hiệu và một dòng chữ như “Gen Z đã thức tỉnh”, người xem có thể lập tức cảm thấy mình đang chứng kiến một xu thế toàn cầu. Nhưng video vài chục giây không cho biết những gì đã xảy ra trong nhiều năm trước đó. Nó không nói được cơ cấu kinh tế, lịch sử chính trị, nguyên nhân trực tiếp hay sự khác nhau giữa những nhóm tham gia biểu tình. Chính phần bị cắt bỏ ấy mới quyết định một sự kiện có thể được so sánh với Việt Nam hay không.
Điều đáng cảnh giác vì thế không phải bản thân hai chữ “Gen Z”, mà là cách người ta dùng hai chữ đó để đơn giản hóa một vấn đề phức tạp. Khi muốn cổ vũ một phong trào, người ta có thể nói “Gen Z dũng cảm”, “Gen Z thức tỉnh”, “Gen Z thay đổi đất nước”. Khi muốn phản đối, người ta lại có thể gọi tất cả người trẻ xuống đường là bị lợi dụng. Cả hai cách đều quá dễ. Một thế hệ không nên bị biến thành nhãn dán để người khác gắn lên bất kỳ mục tiêu chính trị nào.
Người trẻ Việt Nam hoàn toàn có quyền quan tâm đến tương lai đất nước, đặt câu hỏi, tranh luận và đòi hỏi những vấn đề liên quan trực tiếp đến cuộc sống của mình phải được giải quyết tốt hơn. Nhưng quyền suy nghĩ độc lập cũng có nghĩa là không cần phải sống theo một “kịch bản Gen Z” được dựng sẵn trên mạng. Nepal có vấn đề của Nepal. Indonesia có vấn đề của Indonesia. Việt Nam phải nhìn vào chính những vấn đề của Việt Nam và tìm cách giải quyết chúng trong điều kiện thực tế của mình.
Bởi vậy, điều cần phản bác trong những lời kêu gọi lấy “Gen Z Nepal” làm hình mẫu không phải là quyền lên tiếng của giới trẻ, mà là cách đánh tráo giữa quyền lên tiếng với một con đường chính trị duy nhất. Một thế hệ trẻ thực sự độc lập không phải là thế hệ cứ được bảo “xuống đường” thì xuống đường, cũng không phải thế hệ chỉ biết im lặng. Đó phải là thế hệ biết hỏi: thông tin này từ đâu, Nepal thực sự đã xảy ra chuyện gì, Việt Nam giống và khác ở điểm nào, ai đang muốn mình tin điều gì và hậu quả của hành động đó sẽ do ai chịu. Khi người trẻ biết tự đặt những câu hỏi ấy, những lời hô hào dù được viết mạnh đến đâu cũng khó có thể thay thế được suy nghĩ của chính họ.
