Cải cách thể chế phải là một quá trình đồng bộ để thể chế hóa kịp thời các nghị quyết của Đảng; đồng thời nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, nhất là đổi mới tư duy làm luật và kỷ luật thực thi.
Thể chế chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi pháp luật không dừng lại trên văn bản, mà đi vào từng quy trình quản lý, từng quyết định hành chính, từng giao dịch của người dân và doanh nghiệp.
Muốn vậy, cải cách thể chế không thể là việc sửa lẻ từng điều luật, cũng không thể chỉ là tinh giản thủ tục trên giấy. Đó phải là một quá trình đồng bộ để thể chế hóa kịp thời các nghị quyết của Đảng; đồng thời nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, nhất là đổi mới tư duy làm luật và kỷ luật thực thi.
Mở đường cho phát triển và kiểm soát rủi ro
Điểm khởi đầu của cải cách thể chế là tư duy. Nếu tư duy làm luật vẫn nặng về kiểm soát, nếu chính sách chủ yếu nhằm tạo sự an toàn cho cơ quan quản lý, thì rất dễ phát sinh thêm điều kiện, giấy phép, thủ tục.
Trong khi đó, nền kinh tế mới đòi hỏi một cách tiếp cận khác: pháp luật phải tạo không gian cho đổi mới, nhưng đồng thời nhận diện và kiểm soát rủi ro bằng công cụ phù hợp.
Đề xuất giải pháp cho nhiệm vụ này, đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng Nguyễn Ngọc Sơn khẳng định phải chuyển mạnh từ tư duy “quản được đến đâu thì cho làm đến đó” sang tư duy “mở đường cho phát triển nhưng kiểm soát được rủi ro.”
Những lĩnh vực mới như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo, đổi mới sáng tạo cần có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, không thể chờ đủ mọi quy định rồi mới cho triển khai.
Theo đại biểu Sơn, phải rà soát thật kỹ các điểm nghẽn giữa các luật trong hệ thống pháp luật. Hiện nay, nhiều vướng mắc không nằm trong một luật riêng lẻ, mà nằm ở giao điểm giữa các luật: đất đai với đầu tư, đầu tư với xây dựng, xây dựng với môi trường, môi trường với tiêu chuẩn-quy chuẩn, dữ liệu với an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân… Vì vậy, hoàn thiện thể chế phải theo cách tiếp cận hệ thống, không sửa manh mún, không để luật này mở nhưng luật khác lại khóa.
Để nâng chất lượng đánh giá tác động chính sách, đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ Thái Quỳnh Mai Dung cho biết Quốc hội Việt Nam đã mở rộng đa dạng các kênh tiếp nhận ý kiến cử tri, từ tiếp xúc cử tri trực tiếp, cổng thông tin điện tử đến các hòm thư góp ý về các dự thảo luật. Việc này cho thấy nỗ lực chuyển đổi sang tư duy phục vụ, kiến tạo không gian cho người dân tham gia vào quản trị quốc gia. Số lượng ý kiến thu thập được rất lớn nhưng khâu phân loại, phản hồi và giải trình đôi khi còn chưa đầy đủ, toàn diện. Một số góp ý chuyên sâu của người dân và chuyên gia chưa được tiếp thu triệt để do rào cản về tình hình thực tế, năng lực thực hiện hoặc quy trình hành chính phức tạp.
Để tiếng nói người dân thực sự trở thành “hơi thở” trong chính sách, đại biểu Thái Quỳnh Mai Dung cho rằng Quốc hội cần cơ chế giám sát chặt chẽ việc tiếp thu và không ngừng hoàn thiện. Để hoàn thiện thể chế trở thành động lực đột phá cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số, chúng ta cần tư duy lập pháp “kiến tạo” thay vì “quản lý.” Cần chuyển đổi mạnh mẽ tư duy xây dựng pháp luật theo hướng mở đường cho sự sáng tạo; xóa bỏ rào cản từ các “giấy phép con” và các quy định, thủ tục hành chính chồng chéo. Thể chế phải đóng vai trò là bệ phóng, ưu tiên bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm và dám đột phá vì lợi ích chung.
“Cần xây dựng hệ thống phản hồi định lượng đối với ý kiến người dân và doanh nghiệp. Mỗi đóng góp phải được phân loại và giải trình công khai trên nền tảng số. Việc đo lường hiệu quả chính sách qua các chỉ số như PAPI hay PCI cần được thực hiện thường xuyên để kịp thời điều chỉnh các nút thắt thể chế. Thể chế phải là một “thực thể sống,” linh hoạt biến đổi theo thực tiễn để biến tiềm năng của mọi thành phần kinh tế thành sức mạnh tăng trưởng thực chất,” đại biểu Thái Quỳnh Mai Dung nhấn mạnh.
Tuân thủ pháp luật là quyền và nghĩa vụ
Nhiều ý kiến cho rằng trong giai đoạn tới, thước đo quan trọng nhất của hoàn thiện thể chế không phải là ban hành được bao nhiêu luật, mà là tháo gỡ được bao nhiêu điểm nghẽn, khơi thông được bao nhiêu nguồn lực và làm cho người dân, doanh nghiệp cảm nhận rõ hơn sự thuận lợi, minh bạch, an toàn khi “sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật.”
Nhấn mạnh các nhiệm vụ trọng tâm để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh cho rằng các nghị quyết của Đảng đều có tầm nhìn chiến lược, mục tiêu rõ ràng, giải pháp đúng đắn, nhưng nếu không được thể chế hóa kịp thời, đầy đủ, đồng bộ thì hiệu quả thực hiện sẽ không cao. Do đó, việc rà soát một cách toàn diện, nghiêm túc các nghị quyết, đặc biệt là những nghị quyết mang tính trụ cột, để cụ thể hóa thành pháp luật là nhiệm vụ hết sức quan trọng.
Song song với đó, cần nâng cao ý thức trách nhiệm của người dân và doanh nghiệp. Tuân thủ pháp luật vừa là nghĩa vụ, vừa là quyền của công dân. Người dân và doanh nghiệp không chỉ thụ động chờ đợi thể chế hoàn thiện, mà còn cần chủ động tìm hiểu pháp luật, phản ánh, kiến nghị những khó khăn, bất cập từ thực tiễn, thậm chí tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng chính sách. Đây chính là biểu hiện sinh động của dân chủ, là nền tảng để xây dựng Nhà nước pháp quyền vững mạnh.
Một nhiệm vụ mang tính đột phá khác là cải cách thủ tục hành chính. Thủ tục hành chính là biểu hiện trực tiếp của việc phục vụ người dân, doanh nghiệp.
Trong thời gian tới, cần tiếp tục rà soát tổng thể các thủ tục hành chính trên cơ sở đánh giá rủi ro trong quản lý nhà nước, xác định rõ thủ tục nào thực sự cần thiết, thủ tục nào có thể chuyển sang hậu kiểm.
Nguyên tắc là bảo đảm quyền tự do kinh doanh, tự do cạnh tranh theo quy định của pháp luật, đồng thời vẫn kiểm soát chặt chẽ những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, nhất là các vấn đề về sức khỏe, an toàn xã hội…
Tạo không gian cho những gì pháp luật không cấm
Để thể chế thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững, theo nhiều chuyên gia, cần có những giải pháp mang tính đột phá, đồng bộ cả trong xây dựng và tổ chức thi hành.
Trước hết, đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật theo hướng lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, coi thể chế không chỉ là công cụ quản lý mà phải là “hạ tầng mềm” của phát triển.
Pháp luật cần chuyển từ “quản lý những gì người dân, doanh nghiệp được làm” sang “tạo không gian cho những gì pháp luật không cấm,” đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo, chấp nhận mô hình kinh doanh mới, công nghệ mới.
Ông Trần Đức Long, chuyên viên cao cấp Ban Nghiên cứu xây dựng và phổ biến pháp luật (Hội Luật gia Việt Nam), cho rằng nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, bảo đảm tính ổn định, minh bạch và dự báo cao là rất quan trọng. Đồng thời, cần siết chặt kỷ luật trong công tác xây dựng pháp luật, đặc biệt là khâu đánh giá tác động chính sách; hạn chế tối đa việc ban hành quy định mang tính khung, thiếu khả thi hoặc phải phụ thuộc quá nhiều vào văn bản hướng dẫn.
Các chuyên gia, nhà khoa học nhận định cần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền thực chất, gắn với phân bổ nguồn lực và trách nhiệm giải trình; đột phá trong tổ chức thi hành pháp luật, coi đây là khâu then chốt. Cần thiết lập cơ chế theo dõi, đánh giá hiệu quả thực thi pháp luật một cách thực chất; gắn trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả thực thi; đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp né tránh, đùn đẩy trách nhiệm.
Để thể chế thực sự thúc đẩy tăng trưởng, điều quan trọng không chỉ là ban hành thêm luật, mà phải làm cho pháp luật rõ ràng hơn, minh bạch hơn, dễ tuân thủ hơn và được thực thi thống nhất hơn. Khi doanh nghiệp có thể dự báo được rủi ro pháp lý, được bảo vệ khi làm đúng và không bị ách tắc bởi thủ tục, khi đó thể chế mới thực sự trở thành động lực khơi thông nguồn lực cho phát triển.
Theo Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Tư vấn thuế Hà Nội Lê Yến, những doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt cần được tạo thuận lợi, giảm kiểm tra, giảm hồ sơ, giảm thời gian xử lý. Ngược lại, nguồn lực thanh tra, kiểm tra cần tập trung vào các lĩnh vực, giao dịch và doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao.
Cách tiếp cận này vừa giảm gánh nặng cho khu vực kinh doanh chân chính, vừa giúp cơ quan nhà nước quản lý hiệu quả hơn, thay vì kiểm soát dàn trải nhưng không đi vào đúng trọng tâm.
Khi thể chế được hoàn thiện theo hướng minh bạch, ổn định, kiến tạo và được tổ chức thực thi nghiêm túc, hiệu quả, thì chính thể chế sẽ trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất, tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn tới./.
