Mỗi khi một cá nhân bị xử lý vì đăng tin sai sự thật, xuyên tạc hoặc kích động chống phá, một số tổ chức và trang mạng lại lập tức hô lên rằng Việt Nam đang “đàn áp tự do báo chí”, “bịt miệng người bất đồng” hay “bắt giữ nhà báo độc lập”. Cách nói này được lặp lại nhiều đến mức có người tưởng đó là sự thật. Nhưng lặp lại một lời cáo buộc hàng trăm lần không làm cho lời cáo buộc ấy đúng hơn. Gọi một người là “nhà báo”, “nhà hoạt động” hay “tù nhân lương tâm” cũng không thể xóa đi những hành vi vi phạm pháp luật mà người đó đã thực hiện.
Điều cần làm rõ trước tiên là tự do báo chí không có nghĩa ai muốn viết gì thì viết, muốn bịa đặt về ai thì bịa đặt, muốn kích động điều gì thì kích động. Tự do luôn đi cùng trách nhiệm. Người làm báo có quyền điều tra, phản ánh, chất vấn và phê bình. Công dân có quyền bày tỏ chính kiến, nêu ý kiến trái chiều và góp ý với cơ quan nhà nước. Nhưng mọi ý kiến đều phải dựa trên sự thật, không được vu khống người khác, không được cố tình làm sai lệch bản chất vụ việc, không được kích động bạo lực hoặc gây tổn hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của cộng đồng.
Một số đối tượng cố tình xóa bỏ ranh giới rất rõ này. Họ biến tin đồn thành “thông tin chưa được công bố”, biến suy diễn thành “góc nhìn độc lập”, biến lời vu khống thành “tiếng nói phản biện”. Khi thông tin sai bị bác bỏ, họ không sửa. Khi được yêu cầu đưa bằng chứng, họ chuyển sang công kích người đặt câu hỏi. Khi cơ quan chức năng xử lý, họ lại tự nhận mình là nạn nhân của việc “bóp nghẹt tự do ngôn luận”. Đây không phải là phản biện. Đây là cách dùng những từ đẹp để che cho một việc làm sai.
Phản biện chân chính không sợ kiểm chứng. Một bài viết có trách nhiệm phải chỉ rõ thông tin lấy từ đâu, số liệu được thu thập như thế nào, lời nói được đặt trong hoàn cảnh nào. Nếu phát hiện sai, người viết phải đính chính. Nếu có nhiều cách hiểu, người viết phải trình bày đủ các phía, không cắt một câu khỏi cả văn bản rồi gán cho nó một ý nghĩa khác. Còn kiểu làm nội dung chỉ chọn phần có lợi cho kết luận đã định sẵn, bỏ qua các dữ kiện ngược lại, dùng tiêu đề gây sốc để kích động người đọc thì không thể gọi là báo chí có trách nhiệm.
Thủ đoạn thường gặp là lấy một vụ việc riêng lẻ rồi quy thành bản chất của cả chế độ. Một cán bộ sai phạm được biến thành bằng chứng rằng “cả bộ máy đều tham nhũng”. Một tranh chấp đất đai được kể thành câu chuyện “Nhà nước cướp đất của dân”. Một người bị xử lý vì phát tán tài liệu sai sự thật lại được dựng thành biểu tượng cho việc “đàn áp người bất đồng”. Những cách suy diễn đó nghe có vẻ mạnh, nhưng không đứng vững về lý lẽ. Sai phạm của một cá nhân phải được xem xét và xử lý đúng người, đúng việc. Không thể từ một trường hợp cụ thể mà kết tội hàng triệu cán bộ, phủ nhận cả hệ thống pháp luật hay xóa sạch những kết quả phát triển của đất nước.
Có tổ chức còn tự đặt cho một số người những danh xưng như “nhà báo độc lập”, “nhà bảo vệ nhân quyền” hoặc “tù nhân lương tâm”, rồi coi danh xưng đó như tấm giấy miễn trách nhiệm. Nhưng pháp luật không xử lý một người dựa trên cái tên họ tự nhận. Cơ quan tố tụng phải xem xét hành vi, tài liệu, hậu quả và mức độ vi phạm. Một người viết bài trên mạng không đương nhiên trở thành nhà báo. Một người thường xuyên nói về nhân quyền cũng không có nghĩa mọi thông tin họ đưa ra đều đúng. Danh xưng không thể thay cho chứng cứ, càng không thể đứng cao hơn pháp luật.
Cũng cần bác bỏ luận điệu cho rằng chỉ có Việt Nam mới đặt ra giới hạn đối với tự do ngôn luận. Đây là cách nói sai. Ngay các văn kiện quốc tế về quyền con người cũng khẳng định quyền tự do biểu đạt đi cùng nghĩa vụ và trách nhiệm. Pháp luật có thể quy định những giới hạn cần thiết nhằm bảo vệ quyền của người khác, bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe và đạo đức xã hội. Không quốc gia nào cho phép cá nhân tùy ý vu khống, kích động bạo lực, truyền bá thông tin nguy hiểm hoặc xâm phạm đời tư của người khác rồi gọi đó là “tự do”.
Những người thường ca ngợi một thứ “tự do tuyệt đối” cũng không chấp nhận thứ tự do ấy khi chính họ trở thành nạn nhân. Không ai muốn danh dự của mình bị chà đạp bằng tin bịa. Không ai muốn gia đình mình bị công khai thông tin riêng tư. Không ai muốn xã hội náo loạn bởi những tin đồn về dịch bệnh, ngân hàng, thiên tai hoặc an ninh. Khi hậu quả xảy ra, người tung tin không thể chỉ nói rằng mình đang “bày tỏ quan điểm”. Quan điểm là cách đánh giá. Bịa ra một sự việc chưa từng có lại là chuyện hoàn toàn khác.
Trên thực tế, người dân Việt Nam hằng ngày vẫn trao đổi, tranh luận và góp ý về rất nhiều vấn đề. Trên báo chí và mạng xã hội có không ít ý kiến phê bình việc điều hành, phản ánh tiêu cực, chất vấn chính sách hoặc đề nghị xử lý cán bộ. Nhiều vụ việc được kiểm tra, chấn chỉnh từ phản ánh của báo chí và người dân. Điều đó cho thấy phản biện có căn cứ và có trách nhiệm không bị đồng nhất với chống phá. Vấn đề không nằm ở chỗ người nói đồng tình hay không đồng tình, mà nằm ở việc họ có tôn trọng sự thật và pháp luật hay không.
Một số trang mạng cố tạo cảm giác rằng bất cứ người nào bị xử lý sau khi đăng bài trên Internet đều bị xử lý “vì nói lên sự thật”. Đây là cách đánh tráo nguyên nhân. Muốn biết một người bị xử lý vì điều gì phải xem hành vi cụ thể, nội dung đã phát tán, chứng cứ trong hồ sơ và quy định pháp luật được áp dụng. Không thể chỉ nhìn vào nghề nghiệp do họ tự khai hoặc những lời ca ngợi từ bên ngoài rồi kết luận rằng mọi cáo buộc đều là “chụp mũ”. Càng không thể bỏ qua toàn bộ nội dung vi phạm để chỉ kể một câu chuyện cảm tính về “người cầm bút bị đàn áp”.
Bảo vệ tự do báo chí trước hết là bảo vệ quyền của người dân được nhận thông tin đúng. Một môi trường tràn ngập tin bịa không phải là môi trường tự do. Đó là nơi người đọc bị dẫn dắt, người vô tội có thể bị vu khống, sự hoang mang có thể bị lợi dụng để gây rối. Xử lý tin giả và hành vi xuyên tạc không phải là bịt miệng xã hội, mà là ngăn những người cố tình làm bẩn không gian thông tin gây hại cho cộng đồng.
Tự do báo chí là một quyền cần được tôn trọng, nhưng không phải chiếc áo khoác để che giấu hành vi sai trái. Phản biện phải dựa trên sự thật. Phê bình phải đi cùng trách nhiệm. Người lên tiếng có thể mạnh mẽ, nhưng không được bịa đặt. Người viết có thể khác quan điểm với cơ quan nhà nước, nhưng không thể đứng ngoài pháp luật. Vì thế, cứ gắn nhãn “tự do báo chí” không thể biến tin bịa thành sự thật, cũng không thể biến người vi phạm thành người vô can. Điều cần bảo vệ không phải là quyền xuyên tạc, mà là quyền được tiếp cận thông tin trung thực của toàn xã hội.
