Đề xuất tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu

Theo cơ quan chức năng, hoạt động buôn lậu, vận chuyển và mua bán trái phép thuốc lá tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp với những diễn biến mới, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh trật tự xã hội, đồng thời gây thất thu ngân sách Nhà nước là rất lớn.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu, đặc biệt là ở khâu bán lẻ, nhằm tạo ra sức răn đe thực sự trong bối cảnh lợi nhuận từ hàng lậu đang vượt xa mức phí vi phạm.

Thuốc lậu bám rễ sâu vào nội địa

Tại Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu – Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới,” ngày 22/4 do Báo Công an nhân dân tổ chức, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân chỉ rõ hoạt động buôn lậu, vận chuyển và mua bán trái phép thuốc lá đang tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp với những diễn biến mới, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh trật tự xã hội.

Một vấn đề nổi cộm là thuốc lá lậu không còn chỉ là câu chuyện ở vùng biên giới hay các tuyến vận chuyển lớn mà đã bám rễ sâu vào thị trường nội địa thông qua các mắt xích bán lẻ nhỏ lẻ. Đây chính là nơi quyết định đầu ra của hàng lậu và cũng là điểm yếu cần được siết chặt bằng pháp luật.

Trình bày kết quả khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại bốn khu vực trọng điểm gồm An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa, tiến sỹ Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công thuộc Trường Đại học Kinh tế-Đại học Quốc gia Hà Nội nêu một thực tế đáng quan ngại khi hành vi bán thuốc lá lậu không chủ yếu đến từ sự thiếu hiểu biết pháp luật của người dân. Ngược lại, đa số người bán đều nhận thức rõ rủi ro pháp lý và nguy cơ hàng giả nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi nhuận. Cụ thể, báo cáo ghi nhận tại Cần Thơ, có tới 97,9% người bán biết rõ quy định xử phạt, song tỷ lệ điểm bán thuốc lá lậu vẫn chiếm tới 99,8% mẫu khảo sát.

Điều này cho thấy khoảng cách rất lớn giữa nhận thức và hành vi thực tế. Tiến sỹ Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân quyết định. Người bán vẫn tiếp tục kinh doanh vì “còn khách hỏi mua” và vì “ít thấy bị xử phạt” hoặc “mức xử phạt còn thấp.”

Về góc độ kinh tế, khi lợi nhuận kỳ vọng lớn hơn chi phí vi phạm, người kinh doanh sẵn sàng chấp nhận rủi ro. Từ đó, ông Việt kiến nghị phải đẩy chi phí vi phạm cao hơn lợi nhuận kỳ vọng thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Cùng với đó, các lực lượng chức năng cần tăng sự hiện diện tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện là thường xuyên và liên tục.

Đồng quan điểm, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), chỉ ra mức phạt hành chính từ 1 đến 3 triệu đồng đối với hành vi tàng trữ, buôn bán dưới 50 bao thuốc lá lậu hiện nay là quá thấp. Bà Thủy cho rằng mức phạt này vô tình khiến đối tượng vi phạm coi đó như một loại “chi phí vận hành” kinh doanh bất hợp pháp.

Vì vậy, bà đề xuất nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm và sớm chuyển từ xử lý hành chính sang hình sự trong những trường hợp nghiêm trọng mà không phụ thuộc quá cứng nhắc vào ngưỡng định lượng 1.500 bao như hiện nay.

Tại hội thảo, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam đã dẫn chứng số liệu của Bộ Tài chính về thất thu ngân sách và sự suy giảm sức cạnh tranh của ngành sản xuất trong nước. Theo đó, bà Hải đề xuất cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP để nâng mức phạt tiền tối thiểu lên gấp 10 lần mức hiện tại.

“Các nhà bán lẻ sẽ chỉ chùn bước khi thấy rằng lợi nhuận từ vài bao thuốc lá lậu không thể bù đắp được rủi ro bị phạt hàng chục triệu đồng. Hơn nữa, chính sách này cần có hiệu lực ngay trong năm 2026 để bình ổn thị trường trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt chính thức bắt đầu từ đầu năm 2027, ” bà Thủy đề xuất.

Chủ động đón đầu các diễn biến mới

Bên cạnh vấn đề xử phạt hành chính, hoạt động buôn lậu thuốc lá đang tạo ra những thách thức mới trong công tác đấu tranh trực diện. Đại diện Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm thuộc Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng nêu phương thức thủ đoạn của các đối tượng ngày càng tinh vi.

Cụ thể, trên bộ hàng hóa được chia nhỏ dưới ngưỡng xử lý hình sự và vận chuyển bằng các phương tiện độ chế phóng tốc độ cao. Trên không gian mạng, các đối tượng lợi dụng sàn thương mại điện tử và các ứng dụng nhắn tin bảo mật, như Telegram, WhatsApp để giao dịch phi tiếp xúc, khiến việc truy vết trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

“Theo Bộ luật Hình sự, Bộ đội Biên phòng hiện không có thẩm quyền điều tra đối với các vụ án buôn bán, vận chuyển hàng cấm là thuốc lá điếu nhập lậu tại khu vực biên giới. Điều này dẫn đến việc phải chuyển giao ngay hồ sơ vụ việc, làm gián đoạn quá trình khai thác thông tin nghiệp vụ để mở rộng điều tra. Thêm vào đó, việc xử lý tang vật cũng chưa thống nhất giữa các văn bản pháp luật, dẫn đến tình trạng có nơi tịch thu bàn giao tiêu hủy tập trung, có nơi lại buộc tiêu hủy ngay tại chỗ,” đại diện cơ quan này nêu ý kiến.

Trước tình hình đó, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, cho biết đơn vị đang phối hợp với các Bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng vào tháng 5/2026. Chỉ thị mới sẽ tập trung vào việc tăng mạnh chế tài, gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường với công tác chống buôn lậu trên địa bàn. Ông Dũng nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ thông tin và xây dựng hệ thống dữ liệu chia sẻ liên ngành là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực dự báo và ngăn chặn hoạt động buôn lậu từ sớm, từ xa (triển khai hiệu quả nội dung Nghị quyết 57-NQ/TW).

Bên cạnh đó, ông Tuấn cho rằng cần nâng cao kỷ luật, kỷ cương hành chính trong thực thi công vụ, kết hợp với tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện nhiệm vụ của công chức, nhân viên. Đặc biệt là đề cao trách nhiệm của thủ trưởng đơn vị trong việc nêu gương, tiên phong, gương mẫu trong tổ chức và lãnh đạo thực hiện đấu tranh phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá ngoại qua biên giới và kinh doanh thuốc lá lậu nhỏ lẻ tại các địa phương. Đây là biện pháp tác động trực tiếp nhằm giảm nguồn cung từ thị trường nội địa, tạo bước đệm cần thiết cho các thay đổi chính sách thuế trong tương lai.

Thống nhất quan điểm, các đại biểu nhấn mạnh cuộc chiến chống thuốc lá lậu là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Bên cạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý và tăng mức xử phạt, cần đặc biệt quan tâm đến việc phát triển kinh tế-xã hội tại các khu vực biên giới, giúp người dân ổn định cuộc sống và không tiếp tay cho buôn lậu. Theo các đại biểu, một hệ thống pháp lý nghiêm minh kết hợp với công tác tuyên truyền sâu rộng về tác hại của thuốc lá lậu và thuốc lá thế hệ mới, đây sẽ là nền tảng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong tình hình mới./.