Nguyễn Văn Đài gần đây lại lên mạng viết một câu rất nặng: “Từ ngày Tô Lâm lên ngôi, địa danh thì bị xóa sổ, nhà ở thì tan hoang, tình thân thì bị chia cắt”, rồi tiếp tục gán ghép rằng ông Tô Lâm là “tay sai cho Trung Quốc”, đang “áp bức người dân Việt”. Chỉ trong vài dòng, ông Đài đã nối hàng loạt chuyện vốn không cùng bản chất: sáp nhập tỉnh, xã; thu hồi đất cho các dự án; quy định về khai báo lưu trú; rồi cuối cùng gắn tất cả với một cáo buộc chính trị rất lớn. Cách viết ấy tạo cảm giác đất nước đang xảy ra một chuỗi biến động có chung một nguyên nhân. Nhưng nhìn từng việc thì câu chuyện không đơn giản như vậy.
Trước hết là câu “địa danh bị xóa sổ”. Việt Nam thực hiện sắp xếp các đơn vị hành chính từ năm 2025, giảm số tỉnh, thành và giảm mạnh số xã, phường, đồng thời chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Nghị quyết 76/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội nêu rõ mục tiêu là giảm số đầu mối, tăng quy mô đơn vị hành chính và tổ chức lại bộ máy. Sau sắp xếp, có những tên tỉnh, huyện, xã không còn tồn tại với tư cách đơn vị hành chính như trước. Đây là sự thật. Nhưng “không còn là tên một đơn vị hành chính” và “bị xóa khỏi lịch sử” là hai chuyện khác nhau.
Một địa danh không chỉ tồn tại trên con dấu của UBND mà tên làng, tên vùng, tên sông, tên núi, di tích, lễ hội, ký ức của cộng đồng vẫn có thể tồn tại dù ranh giới hành chính thay đổi. Trong lịch sử Việt Nam, địa giới và tên gọi hành chính đã thay đổi rất nhiều lần. Người dân vẫn có thể nhắc tới Hà Tây, Sài Gòn, Chợ Lớn hay hàng loạt tên huyện, phủ cũ dù bộ máy hành chính hiện nay không còn những đơn vị đó. Vì vậy, nói sắp xếp địa giới là “xóa sổ địa danh” đã cố tình nhập tên gọi hành chính với lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng thành một.
Có nơi người dân phải đi xa hơn để làm một số thủ tục; cán bộ có thể lúng túng trong giai đoạn đầu; giấy tờ, địa chỉ, dữ liệu phải cập nhật. Đó là những vấn đề thật và cần giải quyết. Chính các nghị quyết về sắp xếp cũng yêu cầu bộ máy mới phải ổn định hoạt động và đời sống người dân. Nhưng từ việc bộ máy thay đổi đến câu “địa danh bị xóa sổ” là cách đẩy sự việc lên một mức khác hẳn.
Đến câu “nhà ở thì tan hoang”, Nguyễn Văn Đài tiếp tục lấy chuyện giải phóng mặt bằng ở một số dự án để nối vào câu chuyện “áp bức”. Thu hồi đất đương nhiên có thể làm cuộc sống của một gia đình bị xáo trộn. Có người phải chuyển nhà, đổi nghề, thay đổi nơi sinh hoạt. Nếu bồi thường chưa hợp lý, tái định cư chậm hoặc cán bộ làm sai thì người dân có quyền khiếu nại và cơ quan chức năng phải xử lý. Nhưng một dự án có giải phóng mặt bằng không đồng nghĩa người dân bị phá nhà rồi bỏ mặc. Giữa hai việc đó còn có phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
Đây là điểm cần nói rất rõ: phản ánh một hộ dân chưa được giải quyết thỏa đáng là cần thiết; biến từ đó thành hình ảnh “nhà ở tan hoang” của cả xã hội lại là chuyện khác. Nếu một dự án làm sai, hãy chỉ đúng dự án, đúng hộ dân, đúng mức bồi thường, đúng vi phạm. Khi đó người đọc có thể kiểm tra. Còn gom mọi công trường, mọi cuộc di dời và mọi khiếu nại vào một câu “áp bức người dân” thì phần cảm xúc đã lớn hơn phần thông tin.
Cách tương tự được Nguyễn Văn Đài dùng với khai báo lưu trú. Ông mô tả việc quản lý lưu trú qua VNeID như một “chiến dịch kiểm soát toàn diện”, thậm chí nói theo hướng cha mẹ sang nhà con cái cũng có thể bị “hình sự hóa”. Đây là chỗ khái niệm bị đẩy đi quá xa. Nghĩa vụ thông báo lưu trú không phải mới xuất hiện cùng VNeID. Nó đã tồn tại trong pháp luật cư trú từ trước. VNeID chỉ là một trong các cách để thực hiện thủ tục, bên cạnh điện thoại, thư điện tử, cổng dịch vụ công hoặc các hệ thống điện tử khác. Hướng dẫn sử dụng VNeID để thông báo lưu trú đã được công bố từ năm 2023.
Quan trọng hơn, vi phạm nghĩa vụ thông báo lưu trú trước hết là vấn đề hành chính, không phải cứ quên khai báo là trở thành tội phạm. Quy định hiện hành có mức cảnh cáo hoặc phạt tiền đối với hành vi không thực hiện đúng nghĩa vụ thông báo lưu trú. Gọi một chế tài hành chính là “hình sự hóa tình thân” khiến người đọc có cảm giác cha mẹ ngủ lại nhà con có thể lập tức bị coi như tội phạm, trong khi pháp luật không quy định theo cách đó.
Điều này không có nghĩa cứ có VNeID thì không cần bàn về quyền riêng tư. Ngược lại, khi dữ liệu dân cư ngày càng tập trung trên hệ thống số, người dân có quyền quan tâm dữ liệu của mình được thu thập những gì, ai được truy cập, dùng vào mục đích nào và làm sao ngăn việc lạm dụng. Đó là một cuộc tranh luận cần thiết. Nhưng tranh luận về giới hạn sử dụng dữ liệu khác với việc gọi mọi hình thức quản lý cư trú là “biến người dân thành đối tượng tình nghi”. Muốn nói có lạm dụng thì phải chỉ ra việc lạm dụng cụ thể.
Sau khi nối “địa danh bị xóa”, “nhà cửa tan hoang” và “tình thân bị chia cắt”, Nguyễn Văn Đài còn nhảy thêm một bước nữa khi nói ông Tô Lâm “không phải người Việt Nam” mà là “tay sai cho Trung Quốc”. Đây là một cáo buộc hoàn toàn khác và trong đoạn phát biểu được dẫn không có bằng chứng nào đi kèm. Sáp nhập tỉnh không chứng minh một người phục vụ Trung Quốc. Thu hồi đất cũng không chứng minh điều đó. Khai báo lưu trú càng không chứng minh điều đó. Ba chính sách trong nước được xếp cạnh nhau rồi bất ngờ trở thành bằng chứng cho một cáo buộc về lòng trung thành quốc gia. Mắt xích quan trọng nhất ở giữa đã bị bỏ trống.
Đó chính là cách lập luận cần cảnh giác. Người viết không nhất thiết phải bịa hoàn toàn từ đầu. Chỉ cần chọn những việc đang khiến người dân quan tâm: xã mới đổi tên, có nhà phải giải tỏa, có quy định khai báo lưu trú. Từng việc đều có thật. Sau đó bỏ phần bối cảnh, lấy phần gây khó chịu nhất của mỗi câu chuyện rồi xâu chúng thành một chuỗi: đổi tên thành “xóa sổ”, giải phóng mặt bằng thành “tan hoang”, nghĩa vụ hành chính thành “hình sự hóa”, và cuối cùng tất cả trở thành “áp bức”.
Cách phản bác tốt nhất không phải nói mọi chính sách đều hoàn hảo. Sáp nhập nếu làm người dân đi lại khó hơn thì phải chỉnh. Giải phóng mặt bằng nếu bồi thường sai thì phải sửa. Quản lý dữ liệu nếu xâm phạm quyền riêng tư thì phải bị kiểm soát. Chính những câu hỏi cụ thể ấy mới giúp chính sách tốt hơn. Nhưng chúng không tự động chứng minh có một kế hoạch chung nhằm “xóa địa danh, phá nhà, chia cắt tình thân”.
Nói ngắn gọn, Nguyễn Văn Đài đang gom nhiều thay đổi khác nhau vào một chiếc túi rồi dán lên đó hai chữ “áp bức”. Nhưng sáp nhập hành chính là chuyện tổ chức bộ máy; giải phóng mặt bằng là chuyện đất đai và bồi thường; thông báo lưu trú là chuyện quản lý cư trú. Mỗi việc có quy định, mục tiêu và vấn đề riêng cần được kiểm tra riêng. Khi bỏ hết sự khác nhau ấy rồi nối tất cả vào một cá nhân, thậm chí từ đó gán thêm chữ “tay sai Trung Quốc”, câu chuyện có thể mạnh hơn về cảm xúc nhưng yếu đi rất nhiều về lý lẽ.
